Tượng Phật cổ

Những pho tượng Phật cổ trong các ngôi chùa Việt vừa là nơi người xưa gửi lòng tôn kính, vừa là kiệt tác của điêu khắc Việt Nam. Bài này giới thiệu ba nơi tiêu biểu: tượng A Di Đà chùa Phật Tích thời Lý, tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp, và bộ tượng chùa Tây Phương.

Tượng A Di Đà chùa Phật Tích

Theo văn bia chùa, năm 1057 đời Lý, vua cho dựng chùa và một ngọn tháp cao trên núi Lạn Kha, nay thuộc Bắc Ninh, trong tháp đặt một pho tượng Phật. Tượng xưa thếp vàng. Tương truyền khi tháp đổ, người dân tìm thấy pho tượng đã tróc lớp vàng, lộ lõi đá. Từ đó làng mang tên Phật Tích, nghĩa là dấu tích của Phật.

Tượng tạc bằng đá, cao 1,86 m, tính cả bệ là 2,69 m. Gương mặt hình trái xoan, mắt hé mở, tóc xoắn ốc, tai dài, cổ ba ngấn. Ngài ngồi kiết già, hai tay đặt ngửa trong lòng, kết ấn thiền định. Áo xếp thành nhiều nếp mềm buông xuống. Tượng ngồi trên tòa sen có những cánh sen úp và ngửa, trong mỗi cánh chạm một con rồng uốn mình. Dưới tòa sen là một con sư tử đội bệ, chân bệ tám cạnh chạm sóng, mây và lửa.

So với tượng Phật đời Đường bên Trung Hoa vốn dáng vạm vỡ, tượng thời Lý thanh thoát và thon gọn hơn. Đây được xem là pho tượng lớn nhất và nguyên vẹn nhất còn lại từ thời Lý.

Nhà khảo cổ học Louis Bezacier xem đây là tượng Đức Phật A Di Đà, còn sử gia Trần Trọng Kim cho là tượng Đức Phật Thích Ca. Ngày nay người ta quen gọi là tượng A Di Đà chùa Phật Tích.

Những năm 1940, chùa Phật Tích bị đốt phá trong chiến tranh. Pho tượng bị gãy phần đầu và cổ, sau được phục chế, nay vẫn được thờ ở chùa. Các bản sao đúc lại sau này được bày ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp

Ở chùa Bút Tháp bên sông Đuống có pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tạc vào thế kỷ 17. Tượng làm bằng gỗ mít, phủ sơn ta, thếp vàng, bạc và son.

Tượng cao 3,7 m, có 11 đầu xếp thành tầng, trên đỉnh là một tượng A Di Đà nhỏ. Ngài có 42 tay lớn: hai tay chắp trước ngực, hai tay đặt trên đùi, các tay khác tỏa ra hai bên. Phía sau là hàng trăm tay nhỏ xếp thành nhiều vòng, hướng vào giữa như một vầng hào quang. Trong lòng mỗi bàn tay có một con mắt. Tòa sen đặt trên đầu một vị long vương đội bệ, dưới cùng là bệ chạm sóng nước.

Nghìn mắt để thấy hết nỗi khổ của chúng sinh, nghìn tay để cứu giúp. Pho tượng đem lòng từ bi của Bồ Tát Quán Thế Âm thành hình khối mà ai cũng nhìn thấy được.

Năm 2012, tượng được công nhận là bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu tiên. Pho tượng đã trải qua nhiều nạn. Những năm 1950–1953, làng Bút Tháp bị pháo kích nhiều lần, chùa trúng đạn, nhiều tượng hư hại. Về sau, tượng còn bị đổ thạch cao làm khuôn nhiều lần, có lúc ốp khuôn thẳng lên tượng, khiến nhiều chỗ bong tróc, gãy hỏng.

Bộ tượng chùa Tây Phương

Chùa Tây Phương trên đồi Câu Lâu, phía tây Hà Nội, được đại tu năm 1794 thời Tây Sơn. Chùa có khoảng 64 pho tượng gỗ mít sơn son thếp vàng. Người làm nên những pho tượng ấy là thợ mộc làng Chàng Sơn gần đó.

Pho Tuyết Sơn tả Đức Thích Ca thời tu khổ hạnh: thân gầy, xương nổi trước ngực, mắt trũng sâu như đang nhìn vào bên trong. Hai bên là A Nan và Ca Diếp đứng hầu.

Nổi tiếng nhất là các pho La Hán. Mỗi vị một dáng: có vị ngước mặt chỉ lên mây khói, có vị tì cằm lên gối mỉm cười, có vị đăm chiêu, có vị như đang thì thầm trò chuyện với ai. Pho La Hầu La được tả như một cụ già Việt Nam gầy gò, gò má cao, một tay chống gậy, bàn tay thấy rõ từng đốt xương.

Những pho tượng ấy không chỉ đẹp. Chúng nói rằng người tu cũng là người thật, có lúc trầm tư, có lúc vui cười, có lúc khổ hạnh đến gầy mòn trước khi tìm ra con đường giữa.

Bảo vật quốc gia

Từ năm 2012, Nhà nước công nhận những hiện vật đặc biệt quý là bảo vật quốc gia. Đến đầu năm 2025 đã có 13 đợt, với 327 hiện vật và nhóm hiện vật. Trong đó có không ít tượng Phật và đồ thờ trong chùa, như tượng Quan Âm chùa Bút Tháp, hay đôi cánh cửa chạm rồng ở tam quan trong chùa Keo, được công nhận năm 2017.

Khi chiêm bái tượng cổ

• Xin đừng chạm tay vào tượng. Nhiều pho tượng cổ đã từng hư hại vì chính tay người.
• Trước tượng A Di Đà, có thể đứng yên một lúc và niệm danh hiệu Ngài: Nam Mô A Di Đà Phật.
• Hãy nhìn tượng như nhìn một lời dạy: sự an tịnh trên gương mặt Phật, lòng từ của Quan Âm, sự tinh tấn của các vị La Hán (xem bài Kiến trúc chùa Việt để biết tượng thường đặt ở đâu trong chùa).