Tôn giả A Nan Đà

Tôn giả A Nan Đà là em họ của Đức Phật và là vị thị giả theo hầu Ngài suốt hai mươi lăm năm cuối đời. Nhờ trí nhớ phi thường và được nghe Phật giảng nhiều hơn ai hết, Ngài được tôn là bậc đa văn đệ nhất. Hầu hết các bộ kinh chúng ta tụng hôm nay đều mở đầu bằng lời của Ngài: "Tôi nghe như vầy".

Tên gọi: Tên tiếng Phạn và Pāli của Ngài là Ānanda, nghĩa là niềm vui, hoan hỷ. Tương truyền Ngài sinh vào đúng ngày Đức Phật thành đạo; cả hoàng tộc vui mừng nên đặt tên như vậy. Người Việt thường gọi tắt là A Nan.

Cuộc đời: Ngài thuộc dòng họ Thích, là con một người chú của Đức Phật, xuất gia cùng nhiều vương tử họ Thích. Khi Đức Phật năm mươi lăm tuổi, tăng đoàn chọn Ngài làm thị giả. Ngài nhận lời với vài điều kiện, trong đó có điều kiện được Phật giảng lại những bài pháp mình vắng mặt. Nhờ vậy Ngài nhớ được gần như mọi lời Phật dạy.

Người thưa thỉnh cho nữ giới: Khi bà Ma-ha-ba-xà-ba-đề, người dì đã nuôi Đức Phật khôn lớn, cùng nhiều phụ nữ họ Thích xin xuất gia mà chưa được chấp thuận, chính Ngài A Nan đã thay họ thưa thỉnh Đức Phật. Nhờ đó ni đoàn đầu tiên ra đời.

Kết tập kinh điển: Đến khi Đức Phật nhập Niết-bàn, Ngài A Nan vẫn chưa chứng quả A-la-hán. Ngài tinh tấn suốt đêm trước ngày kết tập, và chứng quả đúng lúc vừa ngả lưng định nằm nghỉ. Trong kỳ kết tập đầu tiên do Tôn giả Ca Diếp chủ trì, Ngài là người tụng lại kinh, mở đầu mỗi bài bằng câu "Như thị ngã văn", tôi nghe như vầy. Đó là lý do Kinh A Di Đà và rất nhiều bộ kinh khác đều bắt đầu như thế. Thiền tông tôn Ngài là vị tổ thứ hai ở Ấn Độ, nối pháp Tôn giả Ca Diếp.

Hình tượng: Ở các chùa Bắc tông, Ngài được tạc là một vị tăng trẻ, gương mặt hiền hậu, đứng bên Đức Thích Ca đối diện với Tôn giả Ca Diếp già nua. Kinh Lăng Nghiêm mở đầu bằng chuyện Ngài suýt phạm giới vì bị nàng Ma-đăng-già dùng chú thuật mê hoặc, được Đức Phật sai Bồ Tát Văn Thù đến cứu; từ đó Đức Phật giảng về tâm và định.

Ý nghĩa: A Nan là hình ảnh của người học trò tận tụy và biết lắng nghe. Câu chuyện của Ngài cũng nhắc rằng nghe nhiều mà chưa tu thì chưa đủ: chỉ khi đem điều đã nghe vào thực hành, Ngài mới thật sự giác ngộ.