Phật giáo Việt Nam hiện đại

Từ năm 1951 đến nay, Phật giáo Việt Nam đi qua những năm đất nước chia cắt và chiến tranh, rồi đến năm 1981 thì chín tổ chức, hệ phái cùng họp lại thành một giáo hội chung. Cũng trong những năm ấy, nhiều bậc thầy đã dịch kinh, mở trường, đưa giáo lý đến gần đời sống hằng ngày.

Lá cờ năm sắc

Năm 1951, đại biểu Phật giáo ba miền họp ở chùa Từ Đàm, Huế, lập Tổng hội Phật giáo Việt Nam, do Hòa thượng Thích Tịnh Khiết đứng đầu (xem bài Phong trào chấn hưng Phật giáo).

Một năm trước đó, năm 1950, Đại hội Liên hữu Phật giáo Thế giới lần thứ nhất họp ở Sri Lanka đã công nhận lá cờ năm sắc làm cờ Phật giáo quốc tế. Ngày 13 tháng 5 năm 1951, lá cờ ấy lần đầu được kéo lên ở Hà Nội, tại sân chùa Quán Sứ.

Cờ có sáu dải dọc. Năm dải đầu là năm màu xanh, vàng, đỏ, trắng, vàng cam, tượng trưng cho hào quang tỏa ra từ Đức Phật khi Ngài thành đạo. Dải thứ sáu gồm đủ năm màu ấy. Giáo hội Phật giáo Việt Nam còn giải thích năm màu là năm pháp tín, tấn, niệm, định, tuệ.

Hai miền sau năm 1954

Sau năm 1954, đất nước chia làm hai miền, Phật giáo mỗi miền cũng có tổ chức riêng.

• Miền Bắc: năm 1958, Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam ra đời ở Hà Nội, do Hòa thượng Thích Trí Độ làm hội trưởng.
• Miền Nam: Tổng hội Phật giáo Việt Nam vẫn hoạt động. Năm 1962, Tổng hội có khoảng ba nghìn tăng, sáu trăm ni và chừng ba triệu tín đồ. Phật giáo Nam tông có tổ chức riêng là Giáo hội Phật giáo Nguyên thủy, đặt trụ sở ở chùa Kỳ Viên, Sài Gòn.

Mùa Phật đản năm 1963

Đầu tháng 5 năm 1963, ngay trước lễ Phật đản, chính quyền Ngô Đình Diệm ra lệnh cấm treo cờ tôn giáo ở nơi công cộng. Ngày 8 tháng 5, ngày Phật đản, Phật tử Huế tụ họp trước đài phát thanh thành phố với cờ Phật giáo trên tay. Đám đông bị giải tán bằng súng, nhiều người thiệt mạng.

Các vị lãnh đạo Phật giáo nêu năm nguyện vọng, trong đó có quyền được treo cờ Phật giáo và quyền bình đẳng tôn giáo. Ngày 11 tháng 6, tại một ngã tư ở Sài Gòn, Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu để kêu gọi bình đẳng tôn giáo. Tin ấy làm chấn động cả trong nước lẫn thế giới.

Ngày 16 tháng 6, hai bên ký một bản thông cáo chung, nhưng những điều đã hứa không được thực hiện. Đêm 20 rạng sáng 21 tháng 8, lực lượng đặc biệt tấn công nhiều ngôi chùa trên khắp miền Nam, trong đó có chùa Xá Lợi ở Sài Gòn. Hơn một nghìn bốn trăm tăng ni, Phật tử bị bắt. Ngày 1 tháng 11 năm 1963, một cuộc đảo chính quân sự lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm.

Phật tử Việt Nam thường gọi biến cố ấy là pháp nạn năm 1963.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất

Cuối tháng 12 năm 1963, đại diện các tông phái và hội đoàn Phật giáo ở miền Nam, cả Bắc tông lẫn Nam tông, họp tại chùa Xá Lợi. Ngày 4 tháng 1 năm 1964, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất ra đời, suy tôn Hòa thượng Thích Tịnh Khiết làm Tăng thống. Đây là giáo hội chung của cả Bắc tông lẫn Nam tông ở miền Nam.

Những năm sau đó có nhiều việc mới:

• Viện Đại học Vạn Hạnh, viện đại học tư thục Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam, mở năm 1964 ở Sài Gòn, mang tên thiền sư Vạn Hạnh. Viện trưởng là Hòa thượng Thích Minh Châu.
• Trường Thanh niên Phụng sự Xã hội, do Thiền sư Thích Nhất Hạnh cùng lập năm 1964, đưa người trẻ về xây dựng lại những làng bị bom đạn tàn phá, dựng trường học và trạm xá.
• Các Phật học viện đào tạo tăng ni, như Viện Cao đẳng Phật học Huệ Nghiêm mà Hòa thượng Thích Trí Tịnh làm viện trưởng.

Thống nhất năm 1981

Sau khi đất nước thống nhất, năm 1980, các tổ chức Phật giáo lập Ban Vận động Thống nhất Phật giáo Việt Nam, do Hòa thượng Thích Trí Thủ làm trưởng ban. Nguyên tắc chung là thống nhất về lãnh đạo và tổ chức, đồng thời vẫn tôn trọng truyền thống của từng hệ phái và các pháp môn tu hành.

Từ ngày 4 đến ngày 7 tháng 11 năm 1981, hội nghị đại biểu họp tại chùa Quán Sứ, Hà Nội. Chín tổ chức, hệ phái cùng lập nên Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Trong số đó có Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam ở miền Bắc, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo hội Phật giáo Cổ truyền, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy, Giáo hội Tăng già Khất sĩ và Hội Phật học Nam Việt. Hòa thượng Thích Đức Nhuận được suy tôn làm Pháp chủ đầu tiên.

Phật giáo Việt Nam hôm nay

Giáo hội có hai hội đồng ở trung ương. Hội đồng Chứng minh, đứng đầu là Đức Pháp chủ, lo về đạo pháp và giới luật. Hội đồng Trị sự lo việc điều hành. Văn phòng trung ương đặt tại chùa Quán Sứ; văn phòng thường trực ở phía Nam đặt tại Thiền viện Quảng Đức, TP. Hồ Chí Minh. Cả nước có khoảng mười bảy nghìn ngôi chùa, thiền viện, tịnh xá và hơn năm mươi nghìn tăng ni.

Để đào tạo tăng ni ở bậc đại học, Giáo hội có bốn học viện: Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, tại Huế, tại TP. Hồ Chí Minh, và Học viện Phật giáo Nam tông Khmer ở Cần Thơ.

Giáo hội bốn lần đăng cai Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc (Vesak), vào các năm 2008, 2014, 2019 và 2025. Lần năm 2025 là lần đầu đại lễ được tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh.

Lần tới ghé chùa Quán Sứ ở Hà Nội hay chùa Xá Lợi ở TP. Hồ Chí Minh, ta đi qua những nơi đã chứng kiến các bước ngoặt ấy.