Phật giáo du nhập vào Việt Nam

Đạo Phật đến đất Việt từ rất sớm, có lẽ ngay trong những thế kỷ đầu Công nguyên, và trung tâm Phật giáo đầu tiên là Luy Lâu, nay thuộc vùng Thuận Thành, Bắc Ninh. Từ đó đạo Phật hòa vào đời sống người Việt suốt gần hai nghìn năm.

Một câu hỏi từ gần một nghìn năm trước

Thiền uyển tập anh, tài liệu cổ nhất về lịch sử Phật giáo Việt Nam còn giữ được, chép lại một cuộc trò chuyện thời Lý. Hoàng thái hậu Ỷ Lan hỏi về nguồn gốc của Phật pháp ở nước mình. Quốc sư Thông Biện đáp bằng lời của sư Đàm Thiên (542–607), một vị cao tăng từng tâu với vua nhà Tùy bên Trung Hoa.

Đại ý lời ấy: đất Giao Châu có đường thông sang Thiên Trúc, tức Ấn Độ. Khi Phật pháp mới tới, vùng Giang Đông bên Trung Hoa còn chưa có, mà ở Luy Lâu đã dựng hơn hai mươi ngôi chùa, độ hơn năm trăm vị tăng, dịch được mười lăm quyển kinh. Khi ấy ở đây đã có những vị như Ma-ha-kỳ-vực, Khương Tăng Hội, Chi Cương Lương và Mâu Bác.

Người Việt thời Lý đã tự hào rằng đạo Phật ở nước mình có từ rất lâu, không thua kém nơi nào.

Theo đường biển từ Ấn Độ

Thời ấy, Giao Châu nằm trên con đường buôn bán bằng đường biển giữa Ấn Độ và Trung Hoa. Thuyền buôn từ phương nam ghé qua, mang theo hàng hóa và cả những nhà sư Ấn Độ, Trung Á. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đạo Phật vào Việt Nam trực tiếp từ Ấn Độ bằng đường biển, sớm ngang hoặc sớm hơn khi vào nhiều vùng của Trung Hoa.

Dân gian còn giữ những truyền thuyết xưa hơn nữa. Tương truyền, Chử Đồng Tử từng học đạo với một nhà sư tên Phật Quang. Đó là truyền thuyết, nhưng cho thấy từ rất sớm, người Việt đã gắn đạo Phật với những câu chuyện của chính mình.

Luy Lâu, trung tâm đầu tiên

Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ thời Bắc thuộc. Đây là nơi tập trung quan lại, thương nhân và người học chữ, nên cũng là nơi các nhà sư từ xa đến dừng chân, dịch kinh và giảng đạo. Luy Lâu trở thành trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta.

Hai nhân vật nổi bật của thời này là Mâu Tử và Khương Tăng Hội.

• Mâu Tử (còn gọi là Mâu Bác) là một nhà Nho sống ở Giao Châu cuối thế kỷ 2. Ông theo đạo Phật rồi viết sách Lý hoặc luận, dùng lối hỏi đáp để giải thích đạo Phật trước những thắc mắc của người theo Nho giáo và Lão giáo. Đây là một trong những sách bàn về đạo Phật bằng chữ Hán sớm nhất.
• Khương Tăng Hội có cha mẹ là người nước Khương Cư (vùng Sogdiana ở Trung Á) sang Giao Chỉ buôn bán. Ông sinh ra ở Giao Chỉ, mồ côi năm lên mười, xuất gia tại đây và giỏi cả chữ Hán lẫn chữ Phạn. Năm 247, ông sang Kiến Nghiệp (nay là Nam Kinh), kinh đô nước Ngô, truyền đạo ở đó cho tới khi mất năm 280. Ông được xem là thiền sư đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Một nhà sư sinh ra trên đất Việt đã mang đạo Phật lên phương bắc. Điều đó cho thấy Luy Lâu thời ấy là nơi đạo Phật đã bén rễ.

Chùa Dâu và bốn vị Tứ pháp

Ngay trong vùng Luy Lâu là chùa Dâu, được xem là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam. Tương truyền chùa dựng từ thời Sĩ Nhiếp, khoảng cuối thế kỷ 2 đầu thế kỷ 3. Năm 1313, vua Trần Anh Tông sai trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi dựng lại chùa, nổi tiếng với "chùa trăm gian, tháp chín tầng, cầu chín nhịp". Tháp Hòa Phong giữa sân chùa nay còn ba tầng, cao khoảng 17 m.

Truyền thuyết chùa Dâu kể về cô gái Man Nương, theo học đạo với nhà sư Khâu-đà-la. Từ một cây dâu cổ trôi trên sông, người ta tạc bốn pho tượng gọi là Tứ pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức mây, mưa, sấm, chớp. Với người trồng lúa, đó là những thứ quyết định mùa màng, nên dân vùng Dâu thờ bốn vị để cầu mưa thuận gió hòa.

Tứ pháp vừa là Phật, vừa mang dáng dấp các vị thần nông nghiệp. Đây là nét riêng của đạo Phật Việt Nam: đạo Phật không xóa đi tín ngưỡng của người dân, mà hòa vào đó, rồi nâng nó lên thành lòng tôn kính Tam Bảo.

Câu ca dao vùng Kinh Bắc vẫn còn: "Dù ai đi đâu về đâu, hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về. Dù ai buôn bán trăm nghề, nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu."

Từ Luy Lâu đi tiếp

Cuối thế kỷ 6, nhà sư Tì-ni-đa-lưu-chi từ Trung Hoa sang, trụ ở chùa Dâu (khi ấy gọi là chùa Pháp Vân) và lập nên dòng thiền đầu tiên ở nước ta. Từ đó, đạo Phật Việt Nam bước sang một chặng mới: các dòng thiền nối nhau ra đời, và tới thời Lý, Trần thì trở thành nền tảng tinh thần của cả một dân tộc.

Nhìn lại thời Luy Lâu, ta thấy đạo Phật Việt Nam ngay từ đầu đã là nơi gặp gỡ của nhiều dòng chảy: Ấn Độ đến bằng đường biển, Trung Hoa ở phương bắc, và tín ngưỡng của chính người Việt trồng lúa nước.

Viếng vùng đất Phật giáo đầu tiên

Vùng Dâu nay vẫn còn chùa Dâu, cùng các chùa thờ Tứ pháp quanh đó. Cũng ở Bắc Ninh còn chùa Bút Tháp và chùa Phật Tích, hai ngôi chùa cổ giữ nhiều bảo vật. Một chuyến về Kinh Bắc là một chuyến đi ngược về cội nguồn của đạo Phật Việt Nam.