Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm

Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là kho ván gỗ khắc chữ để in kinh sách, gồm gần 3.000 bản khắc của 34 đầu sách, được giữ ở ngôi chùa từng là trung tâm của thiền phái Trúc Lâm. Năm 2012, kho mộc bản được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Ngôi chùa giữ kho sách

Chùa Vĩnh Nghiêm, còn gọi là chùa Đức La, nằm ở ngã ba sông Lục Nam và sông Thương, thuộc Bắc Giang cũ, nay là Bắc Ninh. Tương truyền chùa có từ thời Lý. Sang thời Trần, đây là trung tâm của thiền phái Trúc Lâm: cả ba vị tổ Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang đều từng giảng đạo ở đây. Tổ Pháp Loa về trụ trì, biến chùa thành nơi đào tạo tăng tài và sắp đặt tăng chức cho các chùa trong nước.

Một trung tâm đào tạo tăng tài cần rất nhiều kinh sách. Vì vậy chùa có một kho ván khắc, người xưa gọi là mộc thư khố, nghĩa là kho sách gỗ. Ván kinh xưa từng chứa đầy tới mười gian nhà. Kho ván ấy là bằng chứng cho vị trí của Vĩnh Nghiêm, ngôi chùa từng đứng đầu 72 chốn tùng lâm.

Người Bắc Ninh còn truyền câu ca: "Thứ nhất là chùa Đức La, thứ nhì chùa Bổ, thứ ba chùa Tràng."

Ván gỗ in kinh như thế nào

Mỗi bản khắc là một tấm ván gỗ, khắc cả hai mặt, mỗi mặt hai trang sách. Chữ trên ván được khắc ngược chiều, như hình trong gương. Khi in, người ta phết mực lên mặt ván, đặt tờ giấy lên rồi xoa đều. Nhấc giấy ra là được trang sách với chữ xuôi chiều. Ván khắc một lần mà in được nhiều lần, nên một bộ ván có thể in ra rất nhiều bản kinh.

Trang in từ mộc bản Vĩnh Nghiêm có đủ khung viền quanh lề. Giữa tờ có một cột nhỏ ghi tên sách và thứ tự trang. Chữ khắc là chữ Hán và chữ Nôm. Kho mộc bản được đánh giá cao vì chữ khắc chuẩn, đẹp và đường khắc tinh xảo.

Trong kho sách có gì

Gần 3.000 bản khắc còn lại gồm nhiều loại sách:

• Kinh, luật của nhà Phật, như Hoa nghiêm sớ, Di Đà sớ sao, Đại thừa chỉ quán, và các sách giới luật cho người xuất gia.
• Lịch sử thiền phái Trúc Lâm và trước tác của ba vị tổ Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang.
• Thơ văn của trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi và một số vị cao tăng.
• Sách thuốc, hướng dẫn chữa bệnh bằng thuốc nam và châm cứu, có cả sơ đồ chỉ rõ các huyệt.

Vì vậy, kho mộc bản không chỉ là kho kinh. Đó còn là nguồn tư liệu về lịch sử Phật giáo, tư tưởng nhập thế của Trúc Lâm, văn học, phong tục, y học, và về chính nghề khắc in, chạm gỗ của người Việt.

Nối tiếp việc in kinh thời Trần

Khắc in kinh sách là một việc lớn của Phật giáo thời Trần. Tổ Pháp Loa từng vâng lệnh vua khắc in bộ Đại Tạng kinh, rồi giao cho người đồng môn là thiền sư Bảo Sái làm tiếp. Tổ Huyền Quang cho in kinh Phật để phát cho người nghèo.

Kho mộc bản Vĩnh Nghiêm nối tiếp truyền thống ấy. Mỗi tấm ván là công sức của người viết chữ, người thợ khắc, và của các thế hệ tăng ni đã giữ gìn kho sách qua bao biến động. Nhờ những tấm ván ấy, lời Phật dạy và lời các vị tổ Trúc Lâm còn được in ra, được đọc đến ngày nay.

Được thế giới ghi danh

Tháng 5 năm 2012, tại kỳ họp ở Bangkok (Thái Lan), Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO công nhận mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là Di sản tư liệu thế giới khu vực. Bằng công nhận được trao tại Bắc Giang vào tối 6 tháng 10 năm 2012.

Năm 2015, chùa Vĩnh Nghiêm được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2025, chùa là một phần của quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.

Về thăm đất tổ Trúc Lâm

• Vĩnh Nghiêm là một chặng trên đường hành hương về đất tổ Trúc Lâm, cùng với Yên Tử, chùa Côn Sơn và đền Kiếp Bạc.
• Trong nhà Tổ đệ nhất của chùa có đủ tượng ba vị tổ: Trần Nhân Tông ngồi trong khám, Pháp Loa và Huyền Quang ở hai bên.
• Ở Thành phố Hồ Chí Minh có chùa Vĩnh Nghiêm do các vị sư từ miền Bắc vào dựng, lấy theo tên ngôi chùa gốc này.
• Mỗi lần mở một cuốn kinh, ta có thể nhớ đến những người đã khắc, in và giữ gìn từng trang chữ, rồi đọc chậm lại một chút.