Phật pháp trong gia đình

Phần lớn Phật tử tu tập ngay trong gia đình mình, giữa cha mẹ, vợ chồng và con cái. Kinh Siṅgāla (DN 31), bài kinh mà ngài Phật Âm (Buddhaghosa) gọi là "giới luật của người tại gia", chỉ cách giữ gìn các mối quan hệ quanh ta như giữ gìn sáu phương trời.

Lễ sáu phương

Kinh kể rằng chàng trai Siṅgāla mỗi sáng dậy sớm, tắm gội, rồi chắp tay lạy sáu phương: đông, nam, tây, bắc, dưới, trên. Anh làm vậy vì đó là lời dặn của người cha trước khi mất. Đức Phật không bảo anh bỏ việc ấy. Ngài giải thích cho anh ý nghĩa của sáu phương:

• Phương đông là cha mẹ.
• Phương nam là thầy dạy.
• Phương tây là vợ chồng, con cái.
• Phương bắc là bạn bè.
• Phương dưới là người làm công, người giúp việc.
• Phương trên là các bậc tu hành.

Lạy sáu phương thật sự là sống tròn bổn phận với sáu mối quan hệ ấy. Mỗi mối quan hệ đều có hai chiều: ta lo cho người, người lo cho ta.

Vợ chồng

Kinh kể năm điều người chồng nên làm cho vợ: tôn trọng, không coi thường, chung thủy, giao cho vợ quyền lo việc nhà, và sắm sửa cho vợ. Người vợ đáp lại bằng năm điều: lo việc nhà chu đáo, đối xử tốt với người trong nhà, chung thủy, giữ gìn của cải, và khéo léo, siêng năng.

Lời kinh mang dấu vết xã hội hơn hai nghìn năm trước. Nhưng tinh thần thì không cũ: hai người tôn trọng nhau, chung thủy, cùng chăm lo cho mái nhà. Đem vào đời nay, việc nhà và việc kiếm sống có thể chia theo cách hợp với mỗi nhà. Tôn trọng và chung thủy thì giữ nguyên.

Một bài kinh khác (AN 4.55) kể về hai vợ chồng già, cha mẹ của Nakula. Hai ông bà thưa với Đức Phật rằng từ khi lấy nhau lúc còn trẻ, chưa ai phụ người kia, kể cả trong ý nghĩ. Họ mong được gặp lại nhau cả ở đời sau. Đức Phật dạy: muốn vậy thì vợ chồng hãy cùng nhau giữ cho ngang bằng bốn điều: niềm tin, giới hạnh, lòng rộng rãi và trí tuệ. Hai người cùng lớn lên trong đạo thì tình nghĩa càng bền.

Cha mẹ và con cái

Kinh Siṅgāla kể năm điều cha mẹ làm cho con: ngăn con làm điều xấu, khuyến khích con làm điều tốt, cho con học nghề, lo cho con một người bạn đời xứng hợp, và trao lại của cải đúng lúc. Còn bổn phận của con với cha mẹ, xem bài Hiếu đạo.

Ngày nay con cái tự chọn bạn đời, nhưng ý của kinh vẫn đúng: cha mẹ dạy con cách sống, cho con một cái nghề, và đồng hành với con ở những ngã rẽ lớn. Trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Cha mẹ giữ Năm giới thì con thấy được thế nào là sống tử tế.

Bốn cách giữ hòa khí

Cũng trong Kinh Siṅgāla có bốn cách giữ gìn tình thân, người Việt quen gọi là Tứ nhiếp pháp. Kinh nói đến chúng khi bàn về bạn bè, nhưng trong nhà cũng dùng được:

• Bố thí: cho nhau, không chỉ đồ vật mà cả thời gian và sự quan tâm.
• Ái ngữ: nói lời dễ thương. Phần lớn chuyện bất hòa trong nhà bắt đầu từ một câu nói nặng (xem chánh ngữ trong Bát Chánh Đạo).
• Lợi hành: làm những việc có ích cho nhau.
• Đồng sự: cùng làm, cùng chia vui buồn, không đứng trên người kia.

Nếp nhà của người Phật tử

• Bàn thờ: một bàn thờ Phật, một bàn thờ ông bà, giữ cho gọn và sạch. Thắp một nén hương mỗi tối là lúc cả nhà lắng lại.
• Một thời tụng chung: buổi tối, dù chỉ mười lăm phút, cả nhà tụng một bộ kinh ngắn như Bát Nhã Tâm Kinh, hay niệm Phật vài phút. Khi trong nhà có người đau ốm, nhiều gia đình tụng Kinh Dược Sư để cầu an.
• Ăn chay chung: ngày rằm, mùng một, cả nhà cùng một bữa cơm chay.
• Cùng đi chùa, cùng làm việc thiện: cho trẻ cùng đi, để trẻ quen với chùa như một nơi thân thuộc.
• Không ép: người trong nhà có thể chưa cùng niềm tin. Mình sống hiền hòa, tử tế là cách giới thiệu đạo đẹp nhất.

Khi trong nhà có chuyện

• Giận thì dừng trước: chưa nói khi đang nóng. Chờ lắng rồi mới nói (xem Tâm an).
• Nghe hết rồi mới đáp: nhiều khi người kia chỉ cần được nghe.
• Xin lỗi trước: người xin lỗi trước không phải người thua, mà là người thương nhiều hơn.
• Không lôi chuyện cũ: giải quyết chuyện hôm nay, không cộng dồn lỗi của mười năm.