Năm giới

Năm giới là năm điều người Phật tử tại gia nguyện giữ: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không dùng chất say. Giới không phải lệnh cấm từ bên ngoài, mà là lời tự hứa để sống an lành và không làm khổ ai.

Giới là gì

"Giới" dịch từ chữ Pāli sīla, nghĩa là nếp sống ngay thẳng. Khi thọ giới theo nghi thức Nam tông, Phật tử đọc lời nguyện bằng tiếng Pāli, đại ý: "Con xin học giữ điều học là tránh xa…" Chữ "học" ở đây rất quan trọng. Giới là một điều mình tập luyện mỗi ngày, có lúc vấp, có lúc vững, chứ không phải luật lệ của một đấng nào bắt ta tuân theo.

Năm giới thường được thọ cùng lúc với lễ quy y (xem bài Tam Bảo và quy y). Ở chùa Bắc tông, vị thầy truyền giới đọc từng giới, người thọ giới đáp nguyện giữ. Ở chùa Nam tông, Phật tử đọc lại lời thọ trì năm giới bằng tiếng Pāli trong các buổi lễ.

Năm điều nguyện giữ

Một, không giết hại. Không cố ý lấy mạng sống của người hay của loài vật. Mặt tích cực của giới này là lòng từ bi, biết quý mọi sự sống, như mình quý mạng sống của mình.

Hai, không trộm cắp. Không lấy của không được cho, kể cả gian lận, lừa đảo, quỵt nợ. Mặt tích cực là sống lương thiện, tôn trọng của người khác, và tập bố thí.

Ba, không tà dâm. Chung thủy với vợ hay chồng mình. Không quan hệ với người đã có gia đình, với người chưa đủ tuổi, hay với ai không ưng thuận. Mặt tích cực là giữ gìn hạnh phúc gia đình, và tôn trọng thân thể, cảm xúc của người khác.

Bốn, không nói dối. Không nói điều mình biết là sai để lừa người. Nhiều vị thầy giảng giới này gồm cả việc tránh nói lời chia rẽ, nói lời độc ác, nói chuyện thêu dệt. Mặt tích cực là chân thật, để lời mình nói ra người khác tin được.

Năm, không dùng chất say. Không uống rượu bia, không dùng ma túy hay những chất làm mình mất tỉnh táo. Giới này giữ cho bốn giới kia, vì lúc say người ta dễ làm những điều mà lúc tỉnh không bao giờ làm. Mặt tích cực là giữ thân tâm sáng suốt.

Năm món quà lớn

Trong một bài kinh (AN 8.39), Đức Phật gọi năm giới là năm món quà lớn. Người không giết hại là đang tặng cho vô số chúng sinh một món quà: không sợ hãi, không thù oán, không bị làm hại. Và chính người ấy cũng được sống trong sự không sợ hãi, không thù oán đó. Bốn giới còn lại cũng vậy.

Nhìn như thế, giữ giới không phải là tự trói mình. Mỗi giới giữ được là một món quà cho những người quanh ta: cho người thân yên lòng, cho người đối diện được tin cậy, cho xóm giềng được bình an.

Khi chưa giữ được trọn

Đời sống không đơn giản, và ai cũng có lúc thấy một giới nào đó khó giữ. Điều quan trọng là thành thật với mình. Giữ trọn những gì mình giữ được, cố gắng dần với phần còn lại, và hỏi thêm quý thầy ở chùa khi có điều băn khoăn.

Lỡ phạm giới thì không cần tự hành hạ mình. Hãy nhận ra lỗi, sám hối, sửa những gì còn sửa được, rồi nguyện giữ lại từ hôm nay (xem bài Nghiệp). Giới như chiếc la bàn: lệch hướng thì quay về, không vì lệch một lần mà vứt la bàn đi.

Bát quan trai: giữ giới trọn một ngày

Ngoài năm giới giữ suốt đời, nhiều Phật tử còn thọ Bát quan trai, tức tám giới, trong một ngày một đêm. Giới thứ ba thành giữ hạnh trong sạch, không quan hệ vợ chồng. Thêm vào đó là không ăn sau giờ ngọ, không ca hát, xem trò vui hay trang điểm, và không nằm giường cao rộng, sang trọng.

Phật tử Nam tông thường giữ tám giới vào ngày trai, tức ngày Bố-tát theo tuần trăng. Nhiều chùa Bắc tông ở Việt Nam mở khóa tu Bát quan trai định kỳ; muốn dự thì hỏi lịch ở chùa gần nhà. Đó là dịp để sống một ngày gần với đời sống người xuất gia.

Với người Việt, ngày rằm và mùng một là những ngày quen thuộc để ăn chay, đi chùa và giữ mình kỹ hơn. Hai ngày ấy là dịp tốt để đọc lại năm giới.

Giới là nền móng

Trong Bát Chánh Đạo, giới là nhóm đầu tiên của tam học giới, định, tuệ. Người xưa ví giới như nền nhà. Nền vững thì mới xây được tường cao. Tâm không áy náy vì lỗi lầm thì ngồi thiền mới dễ lắng, và trí tuệ mới có chỗ sáng ra.

Bắt đầu từ hôm nay

• Chọn một giới để chú tâm trong tuần: ví như tuần này chú tâm nói lời chân thật, kể cả trong những chuyện nhỏ.
• Thay giết hại bằng che chở: đuổi con kiến ra ngoài thay vì đập chết; nuôi một chậu cây, cho chim một nắm thóc.
• Thay lấy bằng cho: mỗi tuần làm một việc bố thí, dù nhỏ.
• Tránh chỗ dễ phạm giới: từ chối những cuộc nhậu có thể khiến mình mất tỉnh táo.
• Ngày rằm, mùng một: ăn chay, và đọc lại năm giới để tự nhắc mình.