Phật pháp trong đời sống

Đạo Phật không bảo người tại gia bỏ việc làm, bỏ tiền bạc hay bỏ niềm vui. Đức Phật dạy cách kiếm sống lương thiện, dùng của cải cho có ích, và giữ tâm sáng suốt giữa bao nhiêu bận rộn của đời thường.

Bốn niềm vui của người tại gia

Một lần, ông Cấp Cô Độc, vị cư sĩ giàu có và rộng lòng bố thí bậc nhất thời Đức Phật, đến thăm Ngài. Đức Phật dạy ông về bốn niềm vui mà người sống đời gia đình có thể có (AN 4.62):

• Niềm vui có của: của cải do chính sức mình làm ra, bằng mồ hôi và cách làm chính đáng.
• Niềm vui dùng của: dùng của cải ấy cho mình, cho gia đình, và làm những việc lành.
• Niềm vui không nợ nần: không mắc nợ ai, nên ngủ yên.
• Niềm vui không có lỗi: sống ngay thẳng, không làm điều gì đáng chê trách bằng thân, lời nói hay ý nghĩ.

Kinh kết rằng ba niềm vui đầu cộng lại không bằng một phần mười sáu của niềm vui thứ tư. Giàu mà phải sống trong lo sợ vì làm ăn gian dối thì không phải hạnh phúc.

Làm ăn và giữ của

Một người tên Dīghajāṇu thưa với Đức Phật rằng họ là người tại gia, sống với vợ con, dùng tiền bạc, thích đồ đẹp. Họ xin Ngài dạy điều giúp họ an vui ngay ở đời này. Ngài dạy bốn điều (AN 8.54):

• Siêng năng trong nghề nghiệp, giỏi việc mình làm.
• Giữ gìn của cải đã làm ra, không để thất thoát.
• Có bạn tốt, gần người có niềm tin, giới hạnh, rộng lòng và hiểu biết.
• Chi tiêu cân bằng, không hoang phí, cũng không bủn xỉn.

Ngài cũng chỉ ra bốn lỗ hổng làm của cải chảy đi: chơi bời trác táng, rượu chè, cờ bạc, và chơi với bạn xấu.

Kinh Siṅgāla (DN 31) còn có một lời khuyên rất thực tế: chia của làm bốn phần. Một phần để tiêu dùng, hai phần đầu tư vào công việc, một phần để dành cho lúc khó khăn.

Kiếm sống thì theo chánh mạng (xem Bát Chánh Đạo): tránh những nghề gây hại như buôn bán vũ khí, chúng sinh, thịt, chất say và chất độc.

Bố thí

Bố thí là cho đi. Người Việt thường nói đến ba cách bố thí:

• Tài thí: cho của cải, tiền bạc, cơm áo, thuốc men.
• Pháp thí: chia sẻ điều hay lẽ phải, một lời khuyên tốt, một cuốn sách hay.
• Vô úy thí: cho người khác sự yên lòng, không sợ hãi. Giữ Năm giới chính là món quà này.

Kinh Kim Cang dạy bố thí mà không dựa vào tướng: cho mà không bám vào ý nghĩ "ta là người cho, kia là người nhận, đây là món quà lớn". Cho như vậy thì lòng nhẹ nhàng, không mong đáp lại, không khoe khoang.

Bố thí cũng nên vừa sức. Khi dạy ông Cấp Cô Độc về cách dùng của (AN 5.41), Đức Phật kể trước hết là lo cho mình, cha mẹ, vợ con và người làm trong nhà được an vui, rồi tới bạn bè, rồi để dành phòng khi rủi ro, sau đó mới tới cúng dường và bố thí. Một ít mà đều đặn và thành tâm thì quý hơn nhiều mà miễn cưỡng.

Ăn chay

Ăn chay là cách nhiều Phật tử Việt thực hành lòng từ bi trong bữa ăn hằng ngày. Truyền thống mỗi nơi khác nhau:

• Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam và Đông Á: chư Tăng, Ni ăn chay trường. Nhiều Phật tử tại gia ăn chay vào mùng một và rằm hằng tháng, vào các ngày lễ lớn, ngày giỗ, hoặc vào những ngày trai cố định trong tháng.
• Phật giáo Nam tông: chư Tăng nhận những gì thí chủ cúng dường, kể cả thịt cá, nhưng theo quy tắc "tam tịnh nhục": không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết riêng để cúng dường mình.

Hai truyền thống chọn cách khác nhau, nên tôn trọng cả hai. Với người tại gia, có thể bắt đầu từ vài ngày chay mỗi tháng. Bữa chay đơn giản mà đủ chất, và ăn trong chánh niệm: biết mình đang ăn, biết ơn người làm ra hạt gạo.

Sống tỉnh thức giữa bận rộn

• Làm việc gì biết việc ấy: nấu cơm, lái xe, trả lời tin nhắn, mỗi lúc làm trọn một việc.
• Ăn cơm với gia đình thì đặt điện thoại xuống.
• Mỗi ngày một khoảng lặng: vài phút Thiền tĩnh tâm, hay đi bộ chậm quanh nhà.
• Trước khi mua sắm, hỏi: mình cần hay chỉ muốn? Biết đủ là một cách giàu.
• Đi chùa không chỉ để cầu xin: đi để học hỏi, để lòng lắng lại, để làm công quả. Lễ vật đơn giản như hương, hoa, đèn, trà, quả là đủ.

Như lời vua Trần Nhân Tông (xem bài Thiền): ở giữa đời mà vui với đạo. Người tại gia không cần trốn khỏi cuộc đời để tu. Mỗi việc làm tử tế, mỗi bữa ăn biết ơn, mỗi đồng tiền kiếm được ngay thẳng đều là tu.