Tâm an

Tâm an là tâm không bị lo âu, giận dữ hay buồn khổ cuốn đi. Đạo Phật không hứa một đời không có chuyện buồn, nhưng chỉ cho ta cách để chuyện buồn không làm mình khổ thêm.

Mũi tên thứ hai

Trong một bài kinh (SN 36.6), Đức Phật kể: một người bị bắn trúng một mũi tên, rồi liền sau đó bị bắn thêm mũi tên thứ hai, nên chịu cái đau của cả hai mũi tên.

Ngài giải thích: người chưa học đạo, khi thân đau, thì than khóc, kêu ca, đấm ngực, rối trí. Họ chịu hai thứ khổ, một nơi thân và một nơi tâm. Người hiểu đạo cũng đau nơi thân như ai, nhưng không than khóc, không rối trí. Họ chỉ chịu một mũi tên.

Mũi tên thứ nhất là những gì không tránh được: bệnh tật, tuổi già, mất mát, một lời nói khó nghe. Mũi tên thứ hai là cách ta phản ứng: oán trách, nghĩ đi nghĩ lại, tưởng tượng điều tệ hơn, tự hành hạ mình. Mũi thứ nhất ta không chọn được. Mũi thứ hai thì ta có thể học cách không tự bắn vào mình.

Đừng chạy theo quá khứ, đừng lo trước tương lai

Kinh Bhaddekaratta (MN 131) có bài kệ được nhiều người học Phật thuộc lòng, đại ý: đừng chạy theo quá khứ, đừng mong đợi tương lai. Quá khứ đã qua rồi, tương lai thì chưa tới. Hãy nhìn thật rõ những gì đang có mặt ngay đây, vững vàng, không lay động. Việc cần làm, hãy làm ngay hôm nay.

Phần lớn nỗi lo của ta nằm ở chỗ khác: hối tiếc chuyện đã qua, hay sợ chuyện chưa đến. Còn trong giây phút này, thường ta vẫn đang ngồi đây, vẫn thở, vẫn ổn. Trở về hiện tại không phải để quên việc phải lo, mà để lo bằng một cái đầu sáng suốt hơn.

Tâm không vướng mắc thì không sợ hãi

Bát Nhã Tâm Kinh có câu: "Tâm vô quái ngại, vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly điên đảo mộng tưởng." Nghĩa là tâm không còn vướng mắc; vì không vướng mắc nên không sợ hãi, xa lìa những mộng tưởng sai lầm.

Sợ hãi thường đến từ chỗ ta bám vào một điều phải được giữ nguyên: sức khỏe, công việc, một người thân, một hình ảnh về mình. Thấy được mọi thứ vốn đổi thay (xem Tứ Diệu Đế), ta không hết thương, hết lo, nhưng bớt run rẩy trước đổi thay.

Khi lo âu

• Về với hơi thở: thở ra chậm hơn thở vào, vài lần liền. Thân lắng thì tâm dễ lắng theo.
• Tách việc làm được khỏi việc không làm được: viết ra giấy điều mình lo. Việc nào làm được ngay thì làm một bước nhỏ. Việc nào ngoài tay mình thì tập buông.
• Đừng tin hết mọi ý nghĩ: ý nghĩ lo âu hay phóng đại. Nhận ra "đây chỉ là một ý nghĩ", không phải sự thật.

Khi giận

• Dừng trước đã: đừng nói, đừng làm gì trong cơn giận. Rời chỗ đó một lúc nếu cần.
• Nhìn vào cơn giận: nó nóng ở đâu trong thân? Nhìn nó như nhìn một đám mây đen, rồi nó cũng tan.
• Nói sau: khi đã lắng, nói điều cần nói bằng lời ôn tồn. Kinh Pháp Cú dạy hận thù chỉ dập tắt được bằng tình thương (xem Từ bi).

Khi buồn, khi mất mát

Cho phép mình buồn. Người hiểu đạo vẫn đau như mọi người; chỉ là không bắn thêm mũi tên thứ hai. Khóc khi cần khóc, nói với người mình tin.

Người Việt có nếp tụng kinh, niệm Phật hồi hướng cho người đã khuất. Việc ấy vừa là lòng thương gửi tới người đi, vừa giúp người ở lại có một chỗ để đặt nỗi nhớ. Niệm "Nam mô A Di Đà Phật" chậm rãi, đều đặn, giữ tâm trên một câu, cũng là cách nhiều người tìm lại được bình an.

Khi cần nhiều hơn tu tập

Nếu nỗi buồn hay lo âu kéo dài nhiều tuần, làm mất ăn mất ngủ, hay có lúc nghĩ đến chuyện làm hại mình, hãy nói ngay với người thân và tìm gặp bác sĩ. Đi khám không có nghĩa là tu kém. Đức Phật cũng được ví như vị lương y, và đạo Phật luôn quý việc chữa lành cho cả thân lẫn tâm. Tu tập và chữa trị có thể đi cùng nhau.

Mỗi ngày một chút bình an

• Sáng: vài phút ngồi yên trước khi cầm điện thoại.
• Trong ngày: mỗi lần chờ đèn đỏ, chờ thang máy, thở ba hơi và biết mình đang thở.
• Tối: nhìn lại một điều tốt đã đến trong ngày, dù nhỏ.
• Hằng tuần: một thời tụng kinh hay một buổi đi chùa, để tâm có chỗ nghỉ.