Tứ Diệu Đế

Tứ Diệu Đế là bốn sự thật cao quý mà Đức Phật giảng trong bài pháp đầu tiên: có khổ, khổ có nguyên nhân, khổ có thể chấm dứt, và có con đường đưa tới chấm dứt khổ. Mọi lời Phật dạy về sau đều xoay quanh bốn điều này.

Bài pháp đầu tiên

Sau khi thành đạo dưới cội bồ-đề, Đức Phật đi đến vườn Lộc Uyển gần thành Ba-la-nại, tìm năm vị đạo sĩ từng tu khổ hạnh với Ngài. Bài pháp Ngài giảng cho năm vị được chép lại trong Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11).

Ngài mở đầu bằng hai cực đoan nên tránh: một bên là đắm mình trong dục lạc, một bên là hành hạ thân xác. Tránh cả hai là con đường trung đạo, tức Bát Chánh Đạo. Rồi Ngài giảng bốn sự thật. Nghe xong, ngài Kiều-trần-như hiểu ra rằng cái gì có sinh thì có diệt, và trở thành vị đệ tử đầu tiên chứng ngộ.

"Đế" nghĩa là sự thật. "Diệu" là nhiệm mầu, cao quý: bốn sự thật này được gọi là cao quý vì ai thấy rõ chúng thì được tự do.

Khổ đế: có khổ

Đức Phật kể ra: sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ; gần người mình không ưa là khổ, xa người mình thương là khổ, mong mà không được là khổ. Nói gọn, thân và tâm này, khi ta bám chặt vào nó, là khổ.

Chữ "khổ" ở đây rộng hơn nỗi đau. Nó gồm cả cảm giác bất toại: niềm vui nào cũng qua, điều gì có được rồi cũng có ngày mất, nên ngay trong lúc vui vẫn có một nỗi lo âm thầm.

Nói về khổ không phải là bi quan. Người xưa ví Đức Phật như vị lương y. Thầy thuốc giỏi trước hết phải nói thật về bệnh, rồi mới chữa được bệnh.

Tập đế: khổ có nguyên nhân

Nguyên nhân của khổ là ái, tức lòng khát khao bám víu. Kinh nói đến ba loại ái: khát khao thú vui giác quan; khát khao được tồn tại, được là cái này cái kia mãi mãi; và khát khao không tồn tại, muốn chối bỏ, muốn biến mất khỏi điều mình không chịu nổi.

Ví như cầm một cục than hồng: càng nắm chặt càng bỏng tay. Cái làm ta đau không chỉ là việc xảy ra, mà còn là cách ta nắm giữ nó.

Diệt đế: khổ có thể chấm dứt

Khi lòng khát khao bám víu ấy được buông bỏ hoàn toàn, khổ chấm dứt. Trạng thái ấy gọi là Niết-bàn. Khi được hỏi Niết-bàn là gì, ngài Xá-lợi-phất đáp: đó là sự chấm dứt tham, sân và si (SN 38.1).

Niết-bàn trọn vẹn là cái đích xa. Nhưng ai cũng từng nếm một chút vị của nó: những lúc buông được một cơn giận, một nỗi hờn, lòng bỗng nhẹ và mát. Sự thật thứ ba là một lời hứa đầy hy vọng: khổ không phải là định mệnh.

Đạo đế: có con đường

Con đường đưa tới chấm dứt khổ là Bát Chánh Đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Đây là phần ta có thể làm mỗi ngày, bằng lời nói, việc làm và cách giữ tâm.

Bốn việc cần làm

Trong bài kinh đầu tiên, Đức Phật cũng nói mỗi sự thật đòi một việc riêng:

• Khổ cần được hiểu rõ, không né tránh.
• Nguyên nhân của khổ cần được buông bỏ.
• Sự chấm dứt khổ cần được tự mình chứng nghiệm.
• Con đường cần được tu tập.

Ngài nói rằng chỉ khi đã thấy rõ mỗi sự thật, biết việc cần làm với nó, và đã làm xong việc ấy, Ngài mới tuyên bố mình đã giác ngộ.

Nắm lá trong tay

Một lần ở trong rừng, Đức Phật nhặt vài chiếc lá rồi hỏi các vị Tỳ-kheo: lá trong tay Ngài nhiều, hay lá trên rừng nhiều? Lá trên rừng nhiều hơn rất nhiều. Ngài dạy: những điều Ngài biết như lá trong rừng, còn những điều Ngài giảng chỉ như nắm lá trong tay. Ngài chỉ giảng điều giúp người ta ra khỏi khổ, đó là bốn sự thật này (SN 56.31).

Người học Phật vì thế không cần biết hết mọi điều. Cần nhất là thấy rõ khổ của mình và đi trên con đường ra khỏi khổ.

Trong truyền thống Bắc tông

Người tụng Bát Nhã Tâm Kinh sẽ gặp câu "Vô khổ, tập, diệt, đạo", tức không có khổ, tập, diệt, đạo. Câu ấy nói từ cái thấy về tánh Không, nhắc người tu đừng bám cả vào khái niệm, kể cả khái niệm Tứ Đế. Nó không bảo Tứ Đế là sai. Kinh Kim Cang cũng ví giáo pháp như chiếc bè: phải dùng bè để qua sông, qua rồi thì không cần vác bè theo.

Áp dụng khi gặp chuyện khổ

Lần tới khi buồn, giận hay lo, thử đi qua bốn bước như vị thầy thuốc (xem thêm bài Tâm an):

1. Nhận ra: "Mình đang khổ." Gọi đúng tên nó, không trốn chạy.
2. Tìm gốc: mình đang bám vào điều gì? Mong người khác phải thế này, mọi việc phải thế kia?
3. Tin rằng nó có thể lắng xuống: cơn khổ này rồi cũng qua, nhất là khi mình buông bớt.
4. Làm một việc đúng hướng: thở chậm vài hơi, nói một lời tử tế, hay ngồi yên vài phút với Thiền tĩnh tâm.