Nhân quả

Nhân quả là lời Phật dạy rằng mọi điều ta nghĩ, nói và làm đều để lại kết quả, và kết quả ấy dần làm nên đời sống của ta. Hiểu nhân quả không phải để sợ hãi hay đổ lỗi, mà để biết mình có thể bắt đầu thay đổi ngay từ hôm nay.

Nhân, duyên và quả

Thử nhìn một hạt lúa. Hạt lúa là nhân. Đất, nước, nắng và công người chăm bón là duyên. Cây lúa trổ bông là quả. Không có hạt thì chẳng có gì để mọc. Có hạt mà thiếu duyên thì hạt nằm yên trong kho, không thành cây.

Vì vậy trong Phật giáo người ta hay nói cho đủ là "nhân duyên quả". Không có gì tự dưng mà có, cũng không có gì do một nguyên nhân duy nhất tạo ra. Mọi sự đều do nhiều điều kiện hợp lại mà thành, điều kiện đổi thì kết quả cũng đổi. Đạo Phật gọi lẽ ấy là duyên khởi.

Nhân quả cũng không phải sự thưởng phạt của một đấng nào. Không ai ngồi trên cao ghi sổ rồi ban phước hay giáng họa. Trồng cam thì được cam, gieo hạt nào thì gặt quả nấy. Đó là lẽ tự nhiên của sự vật.

Tâm ý đi trước

Hai câu mở đầu Kinh Pháp Cú nói rằng mọi việc đều do tâm ý dẫn đầu, do tâm ý làm nên. Nói hay làm với tâm ý xấu ác thì khổ đau theo ta, như bánh xe lăn theo chân con bò kéo xe. Nói hay làm với tâm ý trong sáng thì an vui theo ta, như bóng không rời hình.

Trong một bài kinh thuộc Tăng Chi Bộ (AN 6.63), Đức Phật dạy rằng cái Ngài gọi là nghiệp chính là ý muốn, tức tác ý. Có ý định trước, rồi người ta mới làm bằng thân, nói bằng lời và nghĩ bằng ý. Cho nên cùng một việc làm, quả có thể rất khác nhau tùy tâm người làm. Con dao trong tay người thầy thuốc dùng để mổ cứu người, trong tay kẻ cướp lại làm hại người. Dao vẫn là dao, chỗ khác nhau là cái tâm.

Như vậy, mỗi ngày ta đều đang gieo hạt. Không chỉ bằng việc lớn, mà bằng cả những điều rất nhỏ: một lần nổi giận, một lời khen thật lòng, một lúc nhẫn nhịn.

Quả chín lúc nào

Hạt giống không nảy mầm cùng một lúc. Cũng trong bài kinh ấy, Đức Phật nói quả của nghiệp chín vào ba thời: ngay trong đời này, ở đời kế tiếp, hoặc ở những đời sau nữa. Phật giáo Bắc tông gọi ba thời ấy là hiện báo, sanh báo và hậu báo.

Ở chùa Việt có một câu chữ Hán quen thuộc, đại ý: muốn biết nhân đời trước, hãy xem những gì mình đang nhận ở đời này; muốn biết quả đời sau, hãy xem những gì mình đang làm ở đời này. Câu ấy nhắc ta sống cẩn trọng với hiện tại, vì hiện tại là lúc duy nhất ta gieo được nhân.

Nhưng Đức Phật cũng dạy rằng quả của nghiệp là một trong bốn điều không nên cố nghĩ cho cùng (AN 4.77). Ai cứ tìm cách tính xem việc nào đem lại quả nào thì chỉ thêm rối trí. Nhân quả là để soi lại chính mình, không phải để làm phép tính.

Không phải định mệnh

Có người hiểu nhân quả thành số phận: mọi điều xảy ra đều do đời trước đã định, nên mình chẳng làm gì được. Đức Phật không dạy như vậy.

Kinh Sīvaka (Tương Ưng Bộ, SN 36.21) kể rằng có người hỏi Đức Phật: có phải mọi cảm giác vui, khổ của con người đều do nghiệp quá khứ? Ngài đáp không phải. Có những cái khổ đến từ bệnh trong thân, từ thời tiết đổi mùa, từ việc sống không giữ gìn, hay từ những va chạm, tổn thương bất ngờ. Nghiệp quá khứ chỉ là một trong tám nguyên nhân Ngài kể ra.

Vì thế, thấy người bệnh tật hay gặp nạn, ta đừng vội nói "đó là quả báo của họ". Lời ấy vừa không đúng với lời Phật, vừa thiếu lòng thương.

Quả cũng không cố định như đúc sẵn. Trong một bài kinh khác (AN 3.100), Đức Phật ví: bỏ một nắm muối vào chén nước nhỏ thì nước mặn không uống được, còn bỏ cũng nắm muối ấy xuống sông Hằng thì nước sông vẫn uống được như thường. Cùng một lỗi nhỏ, người tâm hẹp hòi, không tu tập thì chịu quả nặng. Người giữ giới, tu tâm, mở rộng lòng thương thì quả ấy nhẹ đi rất nhiều. Lỗi cũ là nắm muối đã lỡ bỏ vào. Việc lành hôm nay là nước làm cho dòng sông của mình rộng thêm.

Sống với nhân quả mỗi ngày

• Dừng lại trước khi nói và làm. Một hơi thở chậm đủ để nhận ra ý mình lúc ấy đang là thương hay giận.
• Đừng xem nhẹ việc lành nhỏ. Kinh Pháp Cú (câu 122) ví như những giọt nước rơi mãi cũng làm đầy chum. Một lời hỏi han, một bữa cơm chay, một lần nhường nhịn đều là những giọt nước ấy. Việc dữ nhỏ cũng vậy, đừng nghĩ nó sẽ không quay về với mình (câu 121).
• Lỡ sai thì nhận lỗi và sửa. Không cần tự trách mãi. Biết ăn năn rồi làm lành nhiều hơn, đó chính là thêm nước cho dòng sông.
• Thường nhắc mình. Đức Phật khuyên cả người tại gia lẫn người xuất gia hay suy ngẫm điều này (AN 5.57): ta là chủ của nghiệp mình, là người thừa hưởng nghiệp mình; việc lành hay dữ ta đã làm, chính ta sẽ nhận lấy.
• Nhìn người bằng lòng thương. Hiểu nhân quả thì ít trách người, vì biết ai cũng đang nhận lấy và gieo trồng theo cách của họ.

Hiểu như vậy, nhân quả không làm ta sợ, mà cho ta niềm tin: đời mình không bị ai định sẵn, và mỗi điều lành hôm nay đều không mất đi.