Chùa Bổ Đà

Chùa Bổ Đà, tên chữ là Tứ Ân tự, nằm trên núi Phượng Hoàng (núi Bổ Đà) bên tả ngạn sông Cầu, thuộc Bắc Giang cũ, nay là Bắc Ninh. Chùa là chốn tổ của sơn môn Bổ Đà thuộc dòng thiền Lâm Tế, có vườn tháp được xem là lớn và đẹp nhất trong các chùa cổ Việt Nam, và giữ bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị. Chùa là di tích quốc gia đặc biệt, một phần của quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, Di sản thế giới từ năm 2025.

Lịch sử

Dấu vết vật chất và thư tịch cho thấy chùa có từ thời Lý, thế kỷ 11, và được dựng lại thời Lê Trung Hưng. Tương truyền xưa có người tiều phu hiếm muộn lên núi bổ củi, mỗi nhát bổ lại niệm danh hiệu Quán Thế Âm. Ông khấn nếu được con trai sẽ dựng chùa thờ Bồ Tát, và về sau dựng một am tranh dưới gốc thông già. Dân gian gọi là chùa ông Bổ, rồi thành chùa Bổ Đà. Cũng có cách giải thích Bổ Đà là đọc chệch từ Phổ Đà, núi của Quán Thế Âm.

Năm 1723, thời Lê, vị quan giữ sách Phạm Kim Hưng từ quan về đây xuất gia và trùng tu chùa. Thời Cảnh Hưng, sư tổ Ngô Tính Ánh cùng dân làng dựng chùa Tứ Ân và am Tam Đức. Qua các đời trụ trì kế tiếp, đến thời Tự Đức quần thể đã có tới trăm gian. Tương truyền nhiều vị quan theo cả ba đạo Phật, Nho, Lão về đây tu, nên chùa thờ cả Tam giáo, điều ít thấy ở chùa khác.

Chùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1992 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2016.

Kiến trúc

Chùa dựng theo lối "nội thông ngoại bế": bên trong thông nhau, bên ngoài khép kín, tạo vẻ tĩnh mịch. Nhiều bức tường, cổng xây bằng đất nện, có đoạn xây bằng tiểu sành của làng gốm Thổ Hà gần đó, rất mộc mạc. Quần thể rộng khoảng năm hecta, chia ba khu: vườn, nội tự và vườn tháp.

Vườn tháp nằm nghiêng theo sườn núi, rộng gần 8.000 m², có tường đá, gạch và đất bao quanh. Khoảng 100 ngôi tháp, phần lớn ba bốn tầng, là nơi an táng xá lợi của hơn một nghìn vị tăng dòng Lâm Tế qua các thời.

Chùa thờ Quán Thế Âm, Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang), và cả Khổng Tử, Lão Tử. Bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị được đánh giá là cổ nhất của dòng Lâm Tế.

Viếng chùa

• Từ chân núi đi bộ lên chùa giữa rừng thông. Vườn tháp nằm phía sau, là nơi yên tĩnh nhất của chùa.
• Chùa là một điểm trên đường về đất tổ Trúc Lâm, cùng với chùa Vĩnh Nghiêm ở gần đó.