Nghiệp

Nghiệp là những việc ta làm có chủ ý, bằng thân, bằng lời nói hay bằng ý nghĩ. Mỗi nghiệp để lại dấu vết trong tâm, lâu dần thành thói quen, tính nết và hướng đi của một đời người.

Chữ "nghiệp"

"Nghiệp" dịch từ chữ Phạn karma (tiếng Pāli là kamma), nghĩa gốc là hành động, việc làm. Trong lời nói hằng ngày, người Việt hay dùng chữ nghiệp theo nghĩa xấu: "mắc nghiệp", "nghiệp chướng", "trả nghiệp". Nhưng theo đạo Phật, nghiệp có cả lành lẫn dữ. Giúp một người già qua đường cũng là tạo nghiệp, là nghiệp lành.

Như bài Nhân quả đã nói, Đức Phật dạy cái làm nên nghiệp là tác ý, tức ý muốn đằng sau việc làm (AN 6.63). Vô tình giẫm phải một con kiến khác hẳn với cố ý giết nó.

Ba cửa tạo nghiệp

Nghiệp đi ra qua ba cửa: thân, khẩu (miệng) và ý. Trong ba cửa ấy, ý đứng đầu. Lời nói và việc làm nào cũng bắt đầu từ một ý nghĩ. Vì vậy người tu không chỉ giữ tay chân, giữ miệng, mà còn học cách nhìn vào ý nghĩ của mình.

Kinh Địa Tạng, ở phẩm thứ bảy, có lời Bồ Tát Địa Tạng thưa với Đức Phật rằng chúng sinh ở cõi này hễ khởi tâm động niệm là dễ thành lỗi. Câu ấy không để ta sợ hãi, mà nhắc ta chăm sóc từng ý nghĩ như người làm vườn chăm từng mầm cây.

Mười nghiệp lành, mười nghiệp dữ

Trong một bài kinh (MN 41), Đức Phật kể ra mười nghiệp dữ: ba thuộc về thân, bốn thuộc về lời nói, ba thuộc về ý. Tránh được mười điều ấy là mười nghiệp lành, thường gọi là Thập thiện:

• Thân: không giết hại, không lấy của không cho, không tà dâm.
• Miệng: không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời thô ác, không nói lời thêu dệt vô ích.
• Ý: không tham lam muốn chiếm của người, không nuôi ý hại người, không giữ tà kiến, như cho rằng làm lành làm dữ đều chẳng có kết quả gì.

Phật giáo Bắc tông có riêng Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo dạy về mười điều này, và nhiều chùa Việt dùng kinh ấy để giảng cho Phật tử.

Ba gốc rễ

Nghiệp dữ mọc lên từ ba gốc: tham, sân, si (AN 3.69). Tham là muốn chiếm giữ, sân là giận ghét, si là mê mờ, không thấy rõ đúng sai. Nghiệp lành mọc lên từ ba gốc ngược lại: biết đủ, lòng thương, và hiểu biết sáng suốt.

Muốn bớt nghiệp dữ thì không chỉ cắt cành, mà phải làm yếu dần cái gốc. Bố thí làm yếu lòng tham. Tập từ bi làm yếu lòng sân. Học hỏi và quán chiếu làm yếu sự mê mờ.

Nghiệp như hạt giống trong tâm

Một việc làm đi qua, nhưng nó để lại một hạt giống. Làm một việc nhiều lần, hạt giống ấy lớn thành thói quen. Thói quen lâu ngày thành tính nết, và tính nết dẫn ta đi những bước tiếp theo. Người hay nổi nóng thấy mình nổi nóng ngày càng dễ. Người hay giúp người thấy việc giúp người ngày càng tự nhiên.

Duy thức học của Bắc tông gọi những hạt giống ấy là chủng tử, cất giữ trong tâm thức. Theo đạo Phật, cả Bắc tông lẫn Nam tông, dòng nghiệp ấy không dừng ở cái chết, mà tiếp tục dẫn dắt sự tái sinh. Đó là ý nghĩa của luân hồi.

Nghiệp riêng và nghiệp chung

Thầy giảng ở chùa Việt hay dùng hai chữ biệt nghiệp và cộng nghiệp. Biệt nghiệp là nghiệp riêng của mỗi người. Cộng nghiệp là phần nghiệp chung của một gia đình, một làng xóm, một xã hội, do nhiều người cùng tạo.

Chữ cộng nghiệp nhắc ta rằng việc làm của mỗi người góp vào đời sống chung: một người xả rác thì cả xóm chịu. Nó nhắc về trách nhiệm, không dùng để quy lỗi cho những người gặp thiên tai, tai nạn. Kinh Sīvaka (SN 36.21) đã dạy rằng không phải mọi nỗi khổ đều do nghiệp cũ.

Nghiệp có thể chuyển

Nghiệp không phải bản án đóng đinh. Nghiệp cũ là hạt giống đã gieo, nhưng hạt nào nảy mầm còn tùy những gì ta làm hôm nay. Như ví dụ nắm muối trong bài Nhân quả: lòng càng rộng, việc lành càng nhiều, thì lỗi cũ càng nhạt đi.

Phật giáo Bắc tông chú trọng sám hối. Trong Pháp Bảo Đàn Kinh, Lục Tổ Huệ Năng giải thích: sám là ăn năn những lỗi đã qua, hối là nguyện chừa những lỗi về sau. Sám hối thật không chỉ là đọc lời, mà là thấy rõ lỗi, thành thật nhận lỗi, sửa lại khi còn sửa được, và quyết không làm lại.

Chuyển nghiệp mỗi ngày

• Nhìn lại mỗi tối: hôm nay thân, miệng, ý đã gieo những hạt gì? Không cần tự trách, chỉ cần thấy rõ.
• Chọn một thói quen để đổi: ví như hễ sắp nói lời nặng thì dừng lại ba hơi thở. Giữ đều một tháng, rồi chọn thói quen khác.
• Nhận lỗi với người mình làm tổn thương. Một lời xin lỗi thật lòng có khi chuyển được cả một mối quan hệ.
• Gieo hạt lành có chủ ý: bố thí một ít, giúp một người, nói một lời khen thật lòng, ăn chay ngày rằm.
• Sám hối: tụng kinh, lạy Phật, rồi phát nguyện làm lành. Điều quan trọng là tâm thành, không phải nghi lễ dài hay ngắn.