Đức Phật Thích Ca xuất gia
Ngày mùng 8 tháng Hai âm lịch, theo lệ Phật giáo Bắc tông, là ngày kỷ niệm thái tử Tất-đạt-đa rời hoàng cung đi tìm đạo. Người đời sau gọi đó là cuộc Đại từ bỏ, hay Sự từ bỏ vĩ đại, vì thái tử đã bỏ lại tất cả: ngai vàng, cung điện, vợ đẹp, con thơ.
Các truyền thống không thống nhất về ngày tháng. Kinh tạng Pali ghi thái tử ra đi vào ngày trăng tròn tháng Asāḷha; vài bộ phái khác ghi vào tháng Vesākha; có bản chép ngày mùng 8, có bản chép ngày 15. Nhiều nước Phật giáo kỷ niệm sự kiện này trong dịp Vesak. Ở Trung Hoa, ngày xuất gia được kỷ niệm vào mùng 8 tháng Hai âm lịch, cùng tháng với ngày Đức Phật nhập Niết-bàn.
Một vị thái tử được che chở
Truyện đời Phật kể rằng khi thái tử ra đời, các vị Bà-la-môn đoán ngài sẽ thành một bậc đạo sư của thế gian, hoặc một vị vua thống lĩnh thiên hạ. Vua cha Tịnh Phạn muốn con nối ngôi, nên dồn hết xa hoa quanh thái tử và giấu đi mọi cảnh đau khổ.
Năm mười sáu tuổi, thái tử cưới công chúa Da-du-đà-la. Sách vở tả ngài là một hoàng tử hoàn hảo: học giỏi, võ giỏi, là người chồng tốt, thông minh và giàu lòng thương. Nhưng trong lòng ngài vẫn không thôi trăn trở về những câu hỏi lớn của đời người.
Bốn cảnh ngoài cửa thành
Năm hai mươi chín tuổi, thái tử ra ngoài thành và lần đầu tiên trong đời gặp bốn cảnh: một người già, một người bệnh, một xác chết, và một vị tu sĩ. Ngài hiểu ra rằng ai cũng phải già, phải bệnh, phải chết, kể cả chính mình. Từ đó niềm vui trong cung không còn giữ được ngài nữa. Chỉ vị tu sĩ, với dáng vẻ thanh thản, điềm tĩnh, gợi cho ngài thấy một con đường khác.
Các nhà nghiên cứu cho rằng bốn cảnh này có lẽ là cách kể bằng hình ảnh cho một sự thức tỉnh đã lớn dần trong lòng thái tử. Dù hiểu theo cách nào, cốt lõi vẫn là một: ngài bị chấn động trước sự vô thường của đời người, và thương xót sâu sắc nỗi khổ của mọi người.
Có bản kinh kể thái tử đã xin vua cha cho mình vào rừng tu. Vua xin con ở lại, hứa cho con bất cứ thứ gì. Thái tử hỏi lại: cha có thể giữ cho con không già, không bệnh, không chết được không? Vua đành chịu, không trả lời được.
Đêm rời cung
Giữa đêm, thái tử quyết định ra đi. Trước khi đi, ngài nhìn vợ và đứa con trai mới sinh La-hầu-la thêm một lần. Ngài không bế con lên, sợ rằng lòng mình sẽ chùn bước.
Ngài cưỡi con ngựa Kiền-trắc, cùng người hầu là Sa-nặc lặng lẽ ra khỏi thành Ca-tỳ-la-vệ. Ra khỏi thành, ngài ngoái nhìn lại và nguyện: chưa giác ngộ thì chưa trở về. Đến bờ sông Anomā, thái tử trao hết trang sức, áo mũ cho Sa-nặc, tự tay cắt tóc cạo râu, rồi bảo Sa-nặc về báo tin cho vua cha. Có truyện kể ngài còn đổi bộ áo hoàng tử lấy áo của một người thợ săn. Đến thành Vương Xá, vua Tần-bà-sa-la gặp ngài, mến mộ, muốn chia cho ngài một phần đất nước. Ngài từ chối, chỉ hứa sau khi thành đạo sẽ trở lại.
Sáu năm sau, dưới cội bồ-đề, ngài thành đạo.
Ý nghĩa của việc ra đi
Những bước thái tử đi qua đêm ấy — cắt tóc, bỏ áo vương giả, khoác áo người tu — về sau thành khuôn mẫu cho lễ xuất gia của mọi tăng ni. Câu chuyện của Đức Phật vì thế cũng là câu chuyện mở đầu của mỗi người xuất gia.
Thái tử ra đi không phải vì chán ghét gia đình. Mọi truyền thống Phật giáo đều nhấn mạnh động lực của ngài là lòng thương xót nỗi khổ của con người, trong đó có chính những người ngài yêu thương nhất. Ngài đi tìm một lối thoát khỏi già, bệnh, chết không chỉ cho riêng mình.
Gợi ý cho ngày Đức Phật xuất gia
- Niệm danh hiệu Đức Phật Thích Ca: Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
- Ăn chay, dâng hương, hoa, đèn, trà, quả lên bàn Phật.
- Đọc lại một đoạn kể về đời Đức Phật cho con cháu nghe, nhất là cảnh bốn cửa thành.
- Hỏi mình câu hỏi của thái tử: điều gì giúp được mình trước già, bệnh, chết? Và mình đang dành thời gian cho điều ấy bao nhiêu?
- Buông bỏ một thứ nhỏ: một món đồ không cần, một thói quen tốn thời gian, một nỗi giận đã cũ.