Đền Và

Đền Và ở thôn Vân Gia, phường Sơn Tây, Hà Nội, thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thần đứng đầu "tứ bất tử" trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Đền còn gọi là Đông Cung, một trong bốn cung thờ Đức Thánh Tản của xứ Đoài, và nằm giữa một đồi lim cổ thụ.

Lịch sử

Theo tấm bia dựng ở đền năm 1883, đời Tự Đức, đền Và đã có từ thời thuộc Đường, khi ấy chỉ là một nơi thờ nhỏ. Đền được mở rộng dần, nhất là sau khi tỉnh Sơn Tây được lập năm 1831 và tỉnh lỵ đặt cách đền chừng 2 km: quan lại, thương nhân cùng dân quanh vùng góp công dựng thêm nhà tiền tế năm gian. Nhà tiền tế còn được tu sửa lớn nhiều lần, hậu cung như hiện nay được dựng vào khoảng những năm 1915–1919.

Năm 1964, đền được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Kiến trúc

Đền nằm giữa đồi Và, khu đồi trồng nhiều cây lim cổ thụ; theo phong thủy, đồi có hình con rùa bơi về phía mặt trời mọc. Khu kiến trúc được bao quanh bởi tường thành bằng đá ong.

Trước sân đền là bức bình phong đắp hang hổ. Qua nghi môn ba gian dựng trên ba hàng chân cột gỗ kê đá ong là sân trong; hai bên nghi môn là gác chuông và gác trống tám mái. Cuối sân là nhà tiền tế năm gian, rồi hậu cung hình chữ Công. Các toà được dựng theo sườn đồi, càng vào trong càng cao, nên đền như vươn lên dù các mái đều thấp.

Lễ hội

• Lễ hội đền Và diễn ra từ ngày 14 đến 17 tháng Giêng âm lịch, tưởng nhớ Tam vị Đức Thánh Tản.
• Nghi lễ trung tâm là rước kiệu, bài vị qua sông Hồng sang đền Ngự Dội rồi trở về đền Và làm lễ tế.
• Năm 2016, lễ hội đền Và được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.