Rằm tháng Giêng

Rằm tháng Giêng là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới. Người Việt còn gọi là Tết Nguyên tiêu hay Tết Thượng nguyên. Dân gian có câu "Lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng", đủ thấy ngày này được coi trọng thế nào. Đây cũng là một ngày rằm, ngày ăn chay, giữ giới của người con Phật.

Từ đêm hội đèn đến ngày lễ chùa

Ở Trung Hoa, rằm tháng Giêng là hội đèn hoa, có lẽ bắt nguồn từ nghi lễ thời Hán Vũ Đế. Người ta treo đèn trước cửa, rước lồng đèn ngũ sắc, đoán chữ trên đèn, ăn bánh trôi nước. Hội có thể kéo dài từ ngày 13 đến 17 tháng Giêng.

Tên Thượng nguyên lại đến từ Đạo giáo: rằm tháng Giêng là ngày của Thiên quan, vị thần ban phúc, đứng đầu ba ngày Tam nguyên trong năm. Hai ngày còn lại là rằm tháng Bảy và rằm tháng Mười. Sách Trung Hoa cũng ghi rõ lễ Thượng nguyên vốn không phải ngày lễ Phật.

Ở Việt Nam, qua nhiều đời, rằm tháng Giêng đã thành ngày người dân đi chùa lễ Phật đầu năm, ăn chay, làm việc thiện. Các chùa thường tụng Kinh Dược Sư, khuyên Phật tử cùng tụng niệm, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, và hồi hướng công đức để thế giới được an lành. Ở Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng như Việt Nam, rằm tháng Giêng được cử hành ở các chùa và là lúc khép lại mùa Tết.

Vì sao lại là Kinh Dược Sư? Đức Phật Dược Sư còn được gọi là Tiêu Tai Diên Thọ Dược Sư Phật, vị Phật giúp tiêu trừ tai ương, kéo dài tuổi thọ, vì bổn nguyện của Ngài là cứu mọi bệnh khổ cho chúng sinh. Lời cầu an đầu năm vì thế thường gửi về Ngài. Đọc thêm trong bài vía Đức Phật Dược Sư.

Về tục cúng sao giải hạn

Nhiều người đến chùa dịp rằm tháng Giêng để cúng sao giải hạn. Đây là tục dân gian, kinh điển nhà Phật không hề nhắc đến.

Đạo Phật dạy "tội phúc vô môn, duy nhân tự triệu": phúc họa do chính việc mình làm mà ra. Không có ngôi sao nào quyết định đời ta thay cho nghiệp của ta. Muốn một năm bình an, cách chắc chắn nhất là sống lành: giữ giới, ăn chay, làm việc thiện, giữ tâm không oán giận. Lời cầu nguyện ở chùa có ý nghĩa nhất khi nó đi cùng với những việc ấy.

Đêm hội ở Chợ Lớn và Hội An

Ở những nơi có đông người Hoa như Chợ Lớn (TP.HCM) hay Hội An, đêm rằm tháng Giêng có nhiều sinh hoạt đặc biệt. Tết Nguyên tiêu của người Hoa ở Chợ Lớn được tổ chức hằng năm từ những năm 1990, với diễu hành đường phố, múa lân, thư pháp, đố đèn, thả hoa đăng. Năm 2020, lễ hội được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dân gian có câu "Giao thừa ra Quận Nhất, Nguyên tiêu về Quận Năm".

Nhiều nơi trên cả nước còn tổ chức Ngày thơ Việt Nam vào đêm Nguyên tiêu, khôi phục một nét văn hóa xưa: thưởng trăng, ngâm thơ.

Gợi ý cho ngày rằm tháng Giêng

Đến chùa dự lễ cầu an đầu năm, hoặc tụng Kinh Dược Sư cùng gia đình ở nhà.
Niệm danh hiệu Đức Phật Dược Sư, hồi hướng cho người thân đang đau ốm.
Tụng Kinh Phổ Môn, cầu bình an cho cả năm.
Ăn chay, dâng hương, hoa, đèn, trà, quả lên bàn Phật.
Làm một việc thiện đầu năm: góp vào bếp cơm từ thiện, thăm một người neo đơn.
Ra ngoài ngắm trăng một lúc với gia đình, kể cho con cháu nghe về đêm hội đèn.