Tiễn ông Táo về trời
Ngày 23 tháng Chạp, nhà nhà làm lễ tiễn ông Công ông Táo về trời, nhiều nơi gọi là Tết ông Công. Người Trung Hoa gọi dịp này là Tiểu niên, tức "Tết nhỏ". Với người Việt, đó cũng là lời báo Tết đã cận kề.
Táo quân là vị thần bếp trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam và Trung Hoa. Chữ "táo" nghĩa là bếp. Đây không phải giáo lý nhà Phật, nhưng là nếp sống của người Việt từ bao đời. Người con Phật hiểu nó thế nào, và sống ngày ấy ra sao, là điều bài viết này muốn nói.
Sự tích "hai ông một bà"
Người Việt thờ Táo quân gồm hai ông một bà, gốc từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ. Sự tích được truyền miệng nên có nhiều dị bản, nhưng đại ý như sau.
Trọng Cao và vợ là Thị Nhi sống với nhau lâu mà không có con, nên hay buồn phiền, cãi cọ. Một hôm giận quá, Trọng Cao đánh vợ. Thị Nhi bỏ nhà ra đi, về sau lấy Phạm Lang. Hết giận, Trọng Cao thấy mình cũng có lỗi, bèn đi tìm vợ. Tiền mang theo tiêu hết, ông đành đi ăn xin.
Một hôm ông xin ăn đúng nhà Thị Nhi, hai người nhận ra nhau. Đang hàn huyên thì Phạm Lang về, Thị Nhi sợ khó giải thích, bảo Trọng Cao nấp vào đống rơm ngoài vườn. Phạm Lang lại đốt đống rơm ấy lấy tro bón ruộng. Trọng Cao chết trong lửa. Thị Nhi thương xót lao vào đống rơm, Phạm Lang cũng lao theo vợ.
Thượng đế thấy cả ba đều có nghĩa, phong làm Táo quân, mỗi người giữ một việc: Phạm Lang trông coi việc bếp, Trọng Cao trông coi nhà cửa, Thị Nhi trông coi chợ búa.
Cưỡi cá chép lên trời
Theo quan niệm dân gian, Táo quân ở trong mỗi nhà suốt năm, ghi lại việc tốt, việc xấu của gia đình. Ngày 23 tháng Chạp, các ngài lên trời tâu với Ngọc Hoàng, đến đêm giao thừa thì trở về. Người Trung Hoa làm lễ này vào ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp, tùy vùng.
Người Việt cúng ông Táo có cá chép, vì tin rằng ông cưỡi cá chép bay về trời. Cá chép vượt Vũ môn hóa rồng cũng là hình ảnh của sự bền chí vượt khó. Sau lễ, nhiều nhà đem cá thả ra sông, hồ.
Theo quan niệm xưa, phúc đức của mỗi nhà là do chính người trong nhà sống đúng đạo lý mà có. Cái ý ấy rất gần với lời Phật dạy về nghiệp: không ai ban phúc hay giáng họa cho ta, chính việc ta làm mỗi ngày quyết định đời ta. Ông Táo "ghi chép" cả năm, nhưng người hiểu rõ nhất mình đã sống thế nào vẫn là chính mình.
Thả cá cho đúng lòng từ bi
Với người con Phật, thả cá chỉ có ý nghĩa khi con cá thật sự được sống. Theo hướng dẫn trên trang Phật giáo Việt Nam:
- Chọn cá khỏe, bơi nhanh, không tróc vảy. Không cần nhiều; số lượng tùy tâm.
- Làm lễ nhanh gọn. Bày cá cúng cả giờ, cả buổi khiến cá yếu đi và chết.
- Thả ở nơi nước sạch, tránh ao tù và nơi nhiều người câu cá.
- Thả nhẹ nhàng, rải ra nhiều chỗ, đứng lại xem cá đã bơi đi chưa.
- Gom túi, thùng đựng cá mang về, không vứt xuống sông hồ.
Thả cá với lòng thương, không phải để "mua" công đức, mới đúng tinh thần hiếu sinh của nhà Phật.
Gợi ý cho ngày 23 tháng Chạp
- Dọn dẹp bếp và nhà cửa cho sạch sẽ, gọn gàng. Bếp là nơi giữ lửa của cả nhà.
- Lau dọn bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên, dâng hương, hoa, trà, quả.
- Ngồi lại với gia đình, nhìn lại một năm đã qua: điều gì đã làm tốt, điều gì muốn sửa trong năm tới. Đó là bản "tâu trình" thật nhất.
- Nếu thả cá, làm theo những điều ở trên.
- Chỉ còn ít ngày nữa là giao thừa và Tết Nguyên Đán.