Tết Hạ Nguyên

Rằm tháng Mười âm lịch là Tết Hạ Nguyên, nhiều nơi gọi là Tết Cơm mới. Đây là lúc mùa gặt vừa xong, nhà nhà có gạo mới, và người ta dâng bát cơm đầu mùa lên tổ tiên để tạ ơn. Không phải nơi nào cũng làm đúng ngày rằm: có nơi làm vào mùng 1, có nơi vào mùng 10 tháng Mười.

Hạ Nguyên cũng là một ngày rằm, nên với người con Phật, hôm ấy vừa là ngày ăn chay, lễ Phật, vừa là dịp nhớ ơn.

Ba ngày "nguyên" trong năm

Tên Hạ Nguyên đến từ quan niệm Tam nguyên của Đạo giáo. Trong một năm có ba ngày rằm lớn: rằm tháng Giêng là Thượng nguyên, rằm tháng Bảy là Trung nguyên, và rằm tháng Mười là Hạ nguyên. Mỗi ngày ứng với một trong ba vị Tam quan: Thiên quan ban phúc lộc, Địa quan xét tội, Thủy quan giải trừ tai ách. Hạ Nguyên là ngày của Thủy quan. Có sách đời Thanh còn đồng nhất Thủy quan với vua Vũ nhà Hạ.

Theo quan niệm xưa, vào ngày này trời sai thần xuống trần xem xét việc thiện ác của con người, nên nhà nhà làm lễ cầu phúc, tránh họa. Ba ngày Tam nguyên cũng trùng với mùa chay.

Tết của nhà nông

Dưới lớp tín ngưỡng ấy là một nếp rất mộc mạc của người trồng lúa. Lễ mừng lúa mới thường làm sau khi gặt xong vụ mùa, để mừng được mùa và tạ ơn những gì đã giúp cho mùa màng tươi tốt. Với nhiều dân tộc ít người ở Việt Nam, lễ mừng lúa mới quan trọng chẳng kém Tết Nguyên Đán của người Kinh.

Ngày Hạ Nguyên, người ta nấu xôi hoặc cơm bằng gạo mới, sửa soạn hương hoa, đèn nến để cúng tổ tiên. Con cháu biếu ông bà, cha mẹ ít gạo nếp mới, ít sản vật đầu mùa. Rồi cả nhà quây quần bên mâm cơm gạo mới.

Cái nhìn của nhà Phật

Hạ Nguyên không phải ngày lễ do đạo Phật đặt ra. Nhưng như với nhiều ngày lễ dân gian khác, đạo Phật đã đi vào và làm cho nó sâu thêm. Theo bài viết của tác giả Thích Phước Đạt trên báo Giác Ngộ, với người Phật tử, rằm tháng Mười là dịp hướng tâm tu tập, đồng thời là dịp nhớ ơn và đền ơn cha mẹ, ông bà.

Nhà Phật dạy về duyên khởi: không có gì tự có một mình. Một bát cơm gạo mới có mưa nắng của trời, công cày cấy của người nông dân, tay nấu của mẹ, và cả những thế hệ trước đã khai phá ruộng đồng. Nhìn bát cơm như vậy, lòng biết ơn tự đến, không cần ai nhắc. Đạo hiếu trong nhà Phật bắt đầu từ chính cái nhìn ấy.

Theo phong tục, nhiều nhà khấn mời chư Phật, thần linh và tổ tiên về chứng giám mâm lễ. Với người con Phật, điều quan trọng nhất không nằm ở mâm cỗ hay lời khấn, mà ở lòng biết ơn và việc làm lành sau đó.

Gợi ý cho ngày Hạ Nguyên

Dâng lên bàn Phật và bàn thờ gia tiên một bát cơm hay đĩa xôi gạo mới, cùng hương, hoa, đèn, trà, quả.
Biếu ông bà, cha mẹ một túi gạo mới; nếu có thể, chia gạo cho một người neo đơn trong xóm.
Ăn chay, vì hôm nay cũng là ngày rằm.
Niệm Phật A Di Đà, hồi hướng cho ông bà, tổ tiên.
Trước bữa cơm, dừng lại một chút, nghĩ đến những người đã làm ra hạt gạo, rồi mới cầm đũa.