Mùng 1 âm lịch

Mùng 1 là ngày trăng non, ngày đầu của một tháng âm lịch. Trên bầu trời đêm ấy gần như không thấy trăng. Với người con Phật, đây không chỉ là một mốc lịch. Mùng 1 cùng với ngày rằm là hai ngày trong tháng để dừng lại, giữ mình trong sạch hơn thường ngày và nhìn lại nửa tháng đã qua.

Một nếp có từ thời Đức Phật

Ngày giữ giới định kỳ trong tháng tiếng Pali gọi là uposatha, kinh sách chữ Hán phiên là Bố-tát, nghĩa là ngày trai giới. Nếp này đã có từ thời Đức Phật còn tại thế. Theo lời Ngài dạy, ngày ấy là để gột rửa những vẩn đục trong tâm, và tâm sạch thì tự nhiên lắng dịu, an vui.

Kinh còn ghi lại chuyện bà Visakha, một nữ cư sĩ, đến thăm Đức Phật và thưa rằng hôm ấy bà đang giữ ngày trai. Đức Phật nhân đó giảng cho bà rằng có nhiều cách giữ ngày trai, rồi chỉ ra cách giữ đúng đắn, cách của các bậc Thánh đệ tử.

Vào ngày trăng non và ngày trăng tròn, chư Tăng họp lại. Mỗi vị sám hối lỗi lầm của mình với một vị khác hoặc trước đại chúng, rồi cùng tụng đọc giới luật. Người tại gia cũng nhân ngày ấy đến chùa cúng dường, nghe pháp, ngồi thiền, hoặc ở nhà tụng kinh, làm việc bố thí.

Từ ngày trai đến bữa chay

Ở các nước theo Phật giáo Bắc tông, số ngày trai trong tháng nhiều ít tùy nơi. Có nơi giữ sáu ngày, có nơi giữ mười ngày: mùng 1, mùng 8, 14, 15, 18, 23, 24 và ba ngày cuối tháng. Ở Việt Nam, phổ biến nhất là ăn chay ngày mùng 1 và ngày rằm.

Chữ "chay" trong tiếng Việt cũng đến từ chữ "trai" của ngày trai giới ấy. Phật tử Trung Hoa xưa hiểu việc giữ giới trong ngày trai gồm cả việc không ăn thịt cá, và nếp ăn chay theo Phật giáo Bắc tông vào nước ta từ rất sớm, thịnh nhất vào thời Lý, Trần. Vậy nên bữa cơm chay ngày mùng 1 không phải một kiêng cữ cho có lệ. Đó là cách nhắc mình nuôi lòng thương với muôn loài, bắt đầu ngay từ chén cơm.

Sống như người xuất gia một ngày một đêm

Ai muốn giữ ngày trai trọn vẹn hơn thì có thể thọ Bát quan trai: tám điều giữ trong một ngày một đêm, gần với nếp sống của người xuất gia.

Không giết hại.
Không lấy của không cho.
Không gần gũi chuyện vợ chồng.
Không nói dối.
Không uống rượu, không dùng chất say.
Không trang điểm, không ca hát, xem múa hát.
Không nằm ngồi giường ghế cao sang.
Không ăn sau giờ ngọ.

Tám điều này đặt ra không phải để làm khó người tu. Chúng bớt đi những thứ làm tâm tán loạn, để một ngày trôi qua chậm hơn, lặng hơn, và việc tu tập có chỗ đứng. Trong ngày ấy, người giữ giới nhiếp tâm bằng sáu điều nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, nhớ giới, nhớ hạnh bố thí và nhớ cõi trời. Ở nhiều nơi, người thọ Bát quan trai đến chùa và ở lại qua đêm, giữ giới cùng đại chúng cho dễ.

Chưa giữ được trọn tám điều thì giữ năm giới, ăn chay một ngày, cũng đã là một khởi đầu tốt.

Lễ Phật đầu tháng

Lễ Phật ngày mùng 1 không cần mâm cao cỗ đầy. Một nén hương, bình hoa, ngọn đèn, chén trà, đĩa quả là đủ; quan trọng là bàn thờ sạch sẽ và lòng mình thành. Nhiều gia đình còn thắp hương gia tiên trong ngày này. Đó là nếp nhớ ơn của người Việt, đi song song với việc lễ Phật.

Mùng 1 cũng thường được xem là ngày "mở đầu" cho cả tháng. Theo tinh thần nhà Phật, điều may mắn nhất cho một tháng mới không nằm ở lời cầu xin. Nó nằm ở việc mình bắt đầu tháng ấy bằng một tâm ý lành và một lời hứa nhỏ với chính mình.

Gợi ý cho ngày mùng 1

Ăn chay trọn ngày, hoặc ít nhất một bữa.
Tụng Kinh Phổ Môn, cầu bình an cho gia đình trong tháng mới.
Niệm Phật A Di Đà một thời, dù chỉ trăm câu.
Ngồi thiền mười lăm phút, theo dõi hơi thở.
Làm một việc bố thí nhỏ: giúp một người, chia một bữa ăn, nói một lời tử tế.
Tối đến, nhìn lại một ngày đã qua và chọn một thói quen muốn sửa trong tháng này.

Nửa tháng sau là ngày rằm, dịp để nhìn lại lời hứa ấy.