Đền Hùng

Đền Hùng là quần thể đền, chùa trên núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ, thờ các vua Hùng, những vị vua dựng nước Văn Lang theo truyền thuyết. Nơi đây gắn với Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, ngày người Việt khắp nơi hướng về cội nguồn. Khu đền là di tích quốc gia đặc biệt.

Lịch sử

Vùng núi Nghĩa Lĩnh nằm trên đất Phong Châu, tương truyền là kinh đô của nước Văn Lang. Theo truyền thuyết, vua Hùng thứ nhất đi tìm đất đóng đô, tới Hy Cương thì ngựa dừng lại hí vang; vua lên đỉnh núi nhìn bốn phương và chọn nơi này. Ngọc phả Hùng Vương chép rằng các vua Hùng cho dựng điện Kính Thiên trên núi.

Các nhà nghiên cứu phần lớn cho rằng đền bắt đầu được dựng từ thời Đinh, và đến thời Hậu Lê thì có quy mô gần như ngày nay. Qua các triều đại, đền vẫn giữ hương khói, và người các nơi về đây lễ bái tưởng nhớ công lao dựng nước. Thời Nguyễn, đền Thượng được tu sửa nhiều lần.

Ngày 19 tháng 9 năm 1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm đền Hùng. Câu nói của ông, "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước", nay được khắc trên tấm bia đặt trong nhà bia cạnh đền Hạ.

Kiến trúc

Khu di tích trải từ chân núi lên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, cao chừng 175 m, giữa một khu rừng được bảo vệ. Các đền nối nhau theo đường bậc đá:

• Cổng chính cao 8,5 m, trên có đắp đôi rồng chầu mặt nguyệt.
• Đền Hạ. Tương truyền đây là nơi bà Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, nở ra trăm người con. Cạnh đền là chùa Thiên Quang, trước chùa có cây vạn tuế được ước chừng 800 tuổi.
• Đền Trung, còn gọi Hùng Vương tổ miếu. Tương truyền đây là nơi các vua Hùng cùng các Lạc hầu, Lạc tướng bàn việc nước. Trong sân có bộ bàn đá.
• Đền Thượng trên đỉnh núi, tên chữ là Kính Thiên lĩnh điện. Tương truyền các vua Hùng lên đây làm lễ tế trời đất, cầu mưa thuận gió hòa. Ngoài cổng đền có bốn chữ "Nam Việt triệu tổ", nghĩa là tổ tiên của người Việt phương Nam. Gần đền có cột đá thề.
• Lăng Hùng Vương cạnh đền Thượng, tương truyền là mộ vua Hùng thứ sáu. Xưa đây là một nấm mộ đất; lăng được xây dưới triều Tự Đức và trùng tu năm 1922.
• Đền Giếng dưới chân núi, thờ hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái vua Hùng thứ mười tám. Tương truyền hai nàng thường soi gương, chải tóc bên giếng nước ở đây.

Trên núi Vặn gần đó có đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ, xây mới đầu những năm 2000. Đền thờ Lạc Long Quân nằm trên núi Sim, cách núi Nghĩa Lĩnh chừng 1 km.

Lễ hội

• Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch là ngày quốc lễ. Ca dao có câu: "Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba."
• Hai nghi lễ chính trong ngày hội là rước kiệu và dâng hương. Đám rước đi từ chân núi, qua các đền, lên đền Thượng làm lễ dâng hương, theo tiếng trống đồng và nhạc cụ cổ truyền, rợp cờ, hoa, lọng.
• Năm 2012, UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.