Chùa Xà Tón

Chùa Xà Tón, tên Khmer là Xvayton, ở khóm 3, xã Tri Tôn, An Giang. Đây là ngôi chùa Khmer xưa nhất tỉnh, tiêu biểu cho kiến trúc chùa tháp Khmer Nam Bộ, và là nơi giữ nhiều kinh lá nhất Việt Nam. Chùa thuộc Phật giáo Nam tông Khmer.

Tên gọi

Tương truyền xưa vùng này còn hoang vu, rậm rạp, trên cành cây từng đàn khỉ níu nhau chuyền qua. Khi dân đến lập làng và dựng chùa, họ lấy cảnh ấy đặt tên: Xvay là khỉ, ton là đeo, níu. Lâu dần, Xvayton đọc trại thành Xà Tón.

Lịch sử

Không rõ chùa dựng năm nào; các vị sư kể chùa đã có hơn 200 năm. Ban đầu chùa dựng đơn sơ bằng lá và gỗ núi trên một nền đất thấp. Năm 1896, nhà chùa và bà con quanh vùng đào một cái hồ phía trước, lấy đất tôn nền chùa cao 1,8 m, xây bằng đá xanh, vôi và ô dước, rồi dựng chùa kiên cố bằng gạch ngói, cột gỗ căm xe. Sau hai năm, chùa có diện mạo như ngày nay. Năm 1933, chùa được sửa chữa nhỏ.

Kiến trúc

Chánh điện nằm giữa khu đất theo hướng đông tây, nóc nhọn, mái ba cấp lợp ngói đỏ, xanh, vàng; trên nóc có thân rắn thần Naga nằm dài. Quanh chánh điện là những tháp nhỏ giữ tro cốt các vị sư, đỉnh tháp chạm thần Bayon bốn mặt.

Bên trong có bốn hàng cột gỗ căm xe, mỗi hàng bảy cây. Vách tường vẽ tranh kể chuyện Đức Phật và các đệ tử. Tượng Phật lớn ngồi kiết già trên bệ cao, phía trước là nhiều tượng nhỏ bằng bạc, bằng gỗ.

Trước chùa là hồ sen, súng, chính là hồ đã đào lấy đất tôn nền. Bên trái có một tượng Phật ngồi thiền dưới gốc cây lâm vồ hơn trăm tuổi, gốc mười người ôm.

Viếng chùa

• Chùa có các lễ thường kỳ của người Khmer: Tết Chol Chnam Thmay (13–15 tháng 4 dương lịch), lễ Pisat bo chia kỷ niệm ngày Phật đản sinh (rằm tháng Tư âm lịch), lễ Chôl Neasa vào mùa an cư.
• Khi vào chánh điện, nên bỏ giày dép và ăn mặc kín đáo.