Tết Hàn thực
Ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch là Tết Hàn thực, còn gọi là Tết bánh trôi bánh chay. "Hàn thực" nghĩa là đồ ăn lạnh. Hôm ấy nhiều nhà xay bột, đồ đỗ xanh, nặn bánh trôi, bánh chay, nấu xôi chè để lễ Phật và cúng gia tiên.
Tích Giới Tử Thôi
Tên Hàn thực đến từ một điển tích Trung Hoa, được nhiều người biết qua bộ truyện Đông Chu liệt quốc.
Thời Xuân Thu, công tử Trùng Nhĩ nước Tấn gặp loạn, phải bỏ nước lưu vong nhiều năm. Có một hiền sĩ tên Giới Tử Thôi theo giúp ông suốt những năm gian khổ ấy. Về sau Trùng Nhĩ về nước làm vua, tức Tấn Văn Công, phong thưởng cho những người có công, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi.
Giới Tử Thôi không oán giận, đưa mẹ vào núi sống ẩn. Khi vua nhớ ra, cho người đi tìm, ông không chịu ra nhận thưởng. Vua ra lệnh đốt rừng để ép ông ra, nào ngờ hai mẹ con đều chết cháy. Vua thương xót, lập miếu thờ, và cấm đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ nguội nấu sẵn để tưởng nhớ ông.
Các nhà nghiên cứu cho biết phần đầu câu chuyện có lẽ có thật, còn chi tiết chết cháy là phần truyền thuyết được thêm về sau. Dù vậy, hình ảnh một người giúp đời mà không cầu đền đáp đã được nhớ suốt hơn hai nghìn năm.
Hàn thực của người Việt
Ở Trung Hoa, lễ Hàn thực dần trở thành dịp tưởng nhớ tổ tiên, rồi nhập vào tiết Thanh minh. Người Hàn Quốc cũng có ngày Hansik để cúng tổ tiên.
Ở Việt Nam, ngày mùng 3 tháng Ba không còn kiêng lửa, bếp núc vẫn như thường. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Ánh Hồng, ngày tết này khi vào nước ta đã hòa với tết bánh trôi, bánh chay, tết tháng Ba sẵn có của người Việt. Bánh trôi vì thế còn được gọi là bánh Hàn thực.
Theo nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, tục ăn bánh trôi ngày Hàn thực có lẽ du nhập từ thời Lê, thịnh hành từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn. Năm 1773, Lê Quý Đôn ghi rằng tục nước ta trọng nhất là bánh trôi nước, năm nào cũng làm vào ngày mùng 3 tháng Ba. Còn trước đó, thời Trần, người Việt có tục đem bánh cuốn tặng nhau vào tiết Hàn thực. Năm 1291, vua Trần Nhân Tông có bài thơ tặng sứ thần nhà Nguyên, kể việc bày bánh Xuân thái, tức bánh cuốn, ngày mùng 3 tháng Ba, gọi đó là phong tục cũ của An Nam.
Với đồng bào Tày, Nùng, mùng 3 tháng Ba là Tết Thanh minh, ngày tảo mộ. Dù làm ăn ở xa, nhiều người vẫn cố về thăm mộ ông bà, dọn dẹp, thắp hương tưởng nhớ.
Một ngày nhớ ơn
Nhìn từ đạo Phật, Hàn thực là một ngày nhớ ơn. Bánh trôi, bánh chay dâng lên bàn Phật và bàn thờ gia tiên là lòng biết ơn của con cháu. Câu chuyện Giới Tử Thôi lại nhắc một điều nhà Phật vẫn dạy: làm việc lành mà không mong được trả công, không tranh phần thưởng, thì lòng mới thật nhẹ.
Gợi ý cho ngày Hàn thực
- Cả nhà cùng nặn bánh trôi, bánh chay; để trẻ nhỏ tự tay nặn vài viên và nghe kể chuyện Giới Tử Thôi.
- Dâng bánh, hương, hoa, trà lên bàn Phật và bàn thờ gia tiên.
- Niệm Phật A Di Đà, hồi hướng cho ông bà, tổ tiên.
- Mang một đĩa bánh biếu hàng xóm, nhất là người già sống một mình.
- Nghĩ đến một người từng giúp mình mà chưa được cảm ơn, và gửi họ một lời cảm ơn.