Tết Đoan Ngọ

Ngày mùng 5 tháng Năm âm lịch là Tết Đoan Ngọ, còn gọi là Tết Đoan Dương. Người Việt quen gọi là Tết giết sâu bọ. Đây là một ngày tết truyền thống của nhiều nước Á Đông: Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc, Nhật Bản.

"Đoan" nghĩa là mở đầu, "ngọ" là giờ Ngọ, khoảng giữa trưa. Đoan Dương thì là lúc khí dương bắt đầu thịnh. Ngày này rơi vào lúc chuyển mùa, trời nắng nóng, sâu bọ, dịch bệnh dễ sinh ra, nên các phong tục ngày Đoan Ngọ phần lớn xoay quanh việc giữ gìn sức khỏe.

Một ngày, nhiều tích truyện

Ở Trung Hoa, Đoan Ngọ gắn với Khuất Nguyên, vị trung thần nước Sở thời Chiến Quốc, tác giả bài thơ Ly tao. Ông can ngăn vua không được, bị đày đi xa, rồi ôm đá gieo mình xuống sông Mịch La đúng ngày mùng 5 tháng Năm. Thương tiếc ông, người dân mỗi năm vào ngày ấy chèo thuyền ra sông, ném bánh xuống cúng; từ đó có tục đua thuyền rồng và ăn bánh ú.

Ở Việt Nam, ít người biết chuyện Khuất Nguyên. Dân gian lại coi mùng 5 tháng Năm là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ, như câu ca dao: "Tháng Năm ngày tết Đoan Dương, Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang". Ở Đông Nam Bộ, đây là ngày vía Bà trên núi Bà Đen; ở Đồng Tháp và miền Tây, là ngày "nước quay", khi nước sông Mê Kông đổ về đỏ đục, báo hiệu mùa lũ.

Tết giết sâu bọ

Theo nếp xưa, sáng sớm mùng 5, khi chưa ăn uống gì, người ta ăn hoa quả đầu mùa, rượu nếp, chè hạt sen, để "giết sâu bọ" trong người. Trẻ em được đeo bùa chỉ ngũ sắc, nhuộm móng tay bằng lá móng. Đến giờ Ngọ, nhiều người đi hái lá về làm thuốc, vì tin rằng lá hái lúc dương khí mạnh nhất thì công hiệu hơn. Người ta cũng làm cỗ cúng gia tiên.

Ở miền Nam và Nam Trung Bộ, bánh tro là món không thể thiếu. Gạo được ngâm trong nước tro của củi hay rơm, gói trong lá chuối rồi nấu chín; bánh dễ ăn, mát ruột, thường chấm với đường hay mật.

Chữ "giết sâu bọ" nghe có vẻ dữ, nhưng thật ra là chuyện ăn uống, giữ mình khi trời chuyển mùa, chứ không phải sát sinh. Người con Phật có thể giữ trọn ý nghĩa ấy bằng mâm hoa quả, bánh tro, chè đậu, mà không cần đến các món giết mổ.

Tết của lòng biết ơn

Điều đẹp nhất của ngày Đoan Ngọ có lẽ là những lễ tết tri ân. Con rể mang quà biếu bố mẹ vợ: đậu xanh mới hái, gạo nếp vụ chiêm, đường cát, trái dưa hấu, toàn sản vật trong mùa. Học trò đến tết thầy; xưa các ông đồ dạy học thường không lấy học phí, nên dịp này là dịp tỏ lòng biết ơn. Người bệnh đã được chữa khỏi cũng mang quà tết ông lang, dù đã trả tiền thuốc, để nhớ ơn cứu mạng.

Đạo Phật đề cao hiếu hạnh và lòng biết ơn. Một ngày tết dân gian mà giữ được cả ơn cha mẹ, ơn thầy, ơn người chữa bệnh, thì rất gần với lời Phật dạy.

Gợi ý cho ngày Đoan Ngọ

Bày mâm hoa quả, bánh tro, chè lên bàn Phật và bàn thờ gia tiên; dâng hương, hoa, trà.
Ăn chay, hoặc ít nhất không sát sinh để làm cỗ.
Thăm và biếu quà cha mẹ hai bên, thầy cô cũ, người thầy thuốc đã giúp mình.
Mùa nóng dễ ốm: tụng Kinh Dược Sư hồi hướng cho người thân, và nhắc nhau ăn uống, nghỉ ngơi điều độ.
Kể cho con cháu nghe tích Khuất Nguyên, tích Âu Cơ, và vì sao ngày này có lễ tết thầy.